ÜLKEMİZİN, KITALARIN VE OKYANUSLARIN KONUM ÖZELLİKLERİ

Sevgili 6. Sınıf öğrencileri, bu konumuzda yaşadığımız güzel ülkemiz Türkiye'nin dünya üzerindeki yerini, yani konumunu en ince ayrıntılarına kadar öğreneceğiz. Aynı zamanda Dünya'mızı kaplayan devasa kara parçaları olan kıtaları ve uçsuz bucaksız suları olan okyanusları da tanıyacağız.

Bir yerin dünya üzerinde bulunduğu yere konum denir. Coğrafyada konum belirlerken iki farklı yöntem kullanırız: Mutlak (Matematik) Konum ve Göreceli (Özel) Konum.

1. Mutlak (Matematik) Konum Nedir?

Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın Ekvator'a ve Başlangıç Meridyeni'ne (Greenwich) göre yerine mutlak konum denir. Mutlak konumu belirlerken paralellerden (enlem) ve meridyenlerden (boylam) faydalanırız.

Türkiye'nin Mutlak Konumu

Ülkemiz Türkiye, Ekvator'un kuzeyinde yer alır, bu nedenle Kuzey Yarım Küre'dedir. Başlangıç meridyeninin ise doğusunda yer aldığı için Doğu Yarım Küre'dedir.

Türkiye'nin uç noktaları ve mutlak konum koordinatları şu şekildedir: - Güney Sınırımız: 36° Kuzey Paraleli (Hatay ili, Yayladağı ilçesi, Topraktutan köyü) - Kuzey Sınırımız: 42° Kuzey Paraleli (Sinop ili, İnceburun) - Batı Sınırımız: 26° Doğu Meridyeni (Çanakkale, Gökçeada - İncirburnu) - Doğu Sınırımız: 45° Doğu Meridyeni (Iğdır ili, Dilucu)

Kısacası Türkiye; 36° - 42° Kuzey Paralelleri ile 26° - 45° Doğu Meridyenleri arasında yer almaktadır.

Paralellerin Etkisi ve Kuş Uçuşu Uzunluk

Ülkemizin kuzeyi ile güneyi arasında 6 paralel farkı bulunmaktadır (42 - 36 = 6). Dünya üzerinde ardışık iki paralel arası mesafe her yerde 111 kilometredir. Buna göre, ülkemizin en kuzeyi ile en güneyi arasındaki kuş uçuşu mesafe yaklaşık 666 kilometredir (6 x 111 = 666 km).

Meridyenlerin Etkisi ve Zaman Farkı

Ülkemizin doğusu ile batısı arasında 19 meridyen farkı vardır (45 - 26 = 19). Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır. Bu nedenle, doğu ile batı uç noktalarımız arasındaki toplam zaman farkı 76 dakikadır (19 x 4 = 76 dakika, yani 1 saat 16 dakika). Güneş doğuda daha erken doğar ve daha erken batar. Bu yüzden Iğdır'da güneş Gökçeada'ya göre 76 dakika daha erken doğmaktadır.

Türkiye'nin Bulunduğu Kuşak ve Sonuçları

Dünya, Ekvator'dan kutuplara doğru sıcaklık kuşaklarına ayrılmıştır: Tropikal Kuşak (Sıcak), Orta Kuşak (Ilıman) ve Kutup Kuşağı (Soğuk). Ülkemiz Orta Kuşak'ta yer alır. Bunun en önemli sonucu, Türkiye'de dört mevsimin belirgin olarak yaşanmasıdır (İlkbahar, Yaz, Sonbahar, Kış).

Sıcaklık ve Yönler Etkisi: Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı daralır ve sıcaklık azalır. Ülkemiz Kuzey Yarım Küre'de olduğu için Ekvator'a daha yakın olan güney bölgelerimiz, kuzey bölgelerimize göre daha sıcaktır (Örneğin, Antalya'nın Sinop'tan sıcak olması). Aynı sebeple binalarımızda güneye bakan odalar, kuzeye bakan odalardan daha fazla güneş alır ve daha sıcak olur (Bakı etkisi).

Rüzgarların Etkisi: Bulunduğumuz yarım küre sebebiyle, ülkemize kuzeyden esen rüzgarlar (Karayel, Yıldız, Poyraz) sıcaklığı düşürürken; Ekvator yönünden yani güneyden esen rüzgarlar (Lodos, Kıble, Keşişleme) sıcaklığı artırır.

2. Göreceli (Özel) Konum Nedir?

Bir yerin kıtalara, okyanuslara, denizlere, dağlara, komşu ülkelere, ticaret yollarına, boğazlara ve yeraltı kaynaklarına göre konumuna göreceli (özel) konum denir. Göreceli konum, o ülkeye sadece kendisine has (özel) özellikler katar.

Türkiye'nin Göreceli Konumu ve Sonuçları

Türkiye'nin çok önemli ve stratejik bir göreceli konumu vardır: - Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı noktada, adeta bir köprü konumundadır. - Üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımadadır (Kuzeyde Karadeniz, batıda Ege Denizi, güneyde Akdeniz). Ayrıca kendi iç denizi olan Marmara Denizi'ne sahiptir. - Karadeniz'i Akdeniz'e ve dünyaya bağlayan çok önemli iki su yoluna, İstanbul ve Çanakkale Boğazlarına sahiptir. Bu boğazlar hem ekonomik hem de siyasi açıdan büyük önem taşır. - Doğusunda zengin petrol ve doğal gaz kaynaklarına sahip Ortadoğu ve Kafkas ülkeleri, batısında ise sanayisi gelişmiş Avrupa ülkeleri yer alır. Bu durum Türkiye'yi enerji taşımacılığında önemli bir merkez (enerji koridoru) yapar. - Farklı yeryüzü şekillerine sahiptir. Ortalama yükseltisi fazladır ve yükselti batıdan doğuya doğru artar. Bu durum iklim ve bitki örtüsü çeşitliliğine, tarım ürünlerinin çeşitlenmesine ve doğuda kışların daha sert geçmesine neden olur.

Komşularımız: Ülkemizin çevresindeki sınır komşularını da bilmek gerekir. - Kuzeybatıda: Bulgaristan ve Yunanistan (Avrupa kıtasındaki komşularımız) - Kuzeydoğuda: Gürcistan - Doğuda: Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan) ve İran - Güneyde: Irak ve Suriye (En uzun kara sınırımız Suriye iledir).

3. Kıtalar ve Okyanuslar

Dünya yüzeyinin büyük bir kısmı sularla, geri kalanı ise karalarla kaplıdır.

Kıtalar (Anakaralar)

Kendine bağlı adalarla birlikte etrafı deniz ve okyanuslarla çevrili devasa büyüklükteki kara parçalarına kıta denir. Dünya üzerinde 7 adet kıta bulunmaktadır: 1. Asya: Dünyanın alan ve nüfus olarak en büyük kıtasıdır. Ülkemizin büyük bir bölümü (Anadolu) buradadır. 2. Avrupa: Asya kıtasının batısındaki kıtadır. Ülkemizin Trakya toprakları buradadır. 3. Afrika: Sıcak iklimlerin ve geniş çöllerin bulunduğu kıtadır. 4. Kuzey Amerika: Batı yarım kürede yer alan kıtadır. 5. Güney Amerika: Kuzey Amerika'nın güneyinde uzanan, yağmur ormanlarıyla ünlü kıtadır. 6. Antarktika: Güney kutbunda yer alan, buzullarla kaplı ve üzerinde sürekli bir yerleşim olmayan tek kıtadır. 7. Okyanusya (Avustralya): Yüzölçümü olarak en küçük kıtadır.

Okyanuslar

Kıtaları birbirinden ayıran çok büyük, derin ve tuzlu su kütlelerine okyanus denir. Dünya üzerinde 3 büyük okyanus vardır: 1. Büyük Okyanus (Pasifik Okyanusu): Dünyanın en büyük ve en derin okyanusudur. Asya/Avustralya ile Amerika kıtaları arasındadır. 2. Atlas Okyanusu (Atlantik): Büyüklük olarak ikinci sıradadır. Amerika kıtaları ile Avrupa/Afrika arasındadır. 3. Hint Okyanusu: Afrika, Asya ve Okyanusya kıtaları arasında kalan, dünyanın üçüncü büyük okyanusudur.

Ülkemizin okyanuslara doğrudan kıyısı yoktur, ancak Cebelitarık Boğazı ile Atlas Okyanusu'na, Süveyş Kanalı ile de Hint Okyanusu'na dolaylı yoldan bağlanmaktadır.

Özetle

Türkiye'nin hem mutlak hem de göreceli konumu, ülkemizi dünyada çok eşsiz ve değerli bir noktaya yerleştirmektedir. Dört mevsimin yaşandığı, kıtaları birbirine bağlayan, denizleri ve boğazlarıyla ticarete yön veren ülkemizin coğrafyasını bilmek, yaşadığımız yeri daha iyi anlamamızı sağlar.