Atatürk Dönemi İç Politik Gelişmeler

Atatürk dönemi iç politikası, Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerinin atıldığı, demokratikleşme yolunda önemli adımların atıldığı ve çağdaş bir ulus devlet inşasının gerçekleştirildiği son derece dinamik bir süreçtir. Bu dönem, siyasi, sosyal ve hukuki alanda yapılan devrimlerin kökleşmesi, aynı zamanda bu yeniliklere karşı çıkan rejim karşıtı hareketlerin bastırılması gibi kritik gelişmelere sahne olmuştur. Yeni kurulan devletin yönetim şekli belirlenirken, ulusal egemenlik ilkesinin hayata geçirilmesi ve halkın siyasi sürece katılımı amaçlanmıştır.

I. ve II. Türkiye Büyük Millet Meclisinin Teşekkülü

Milli Mücadele'nin merkezi olan ve 23 Nisan 1920'de açılan Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi (I. TBMM), olağanüstü yetkilere sahip bir savaş meclisiydi. Üyeleri toplumun çok farklı kesimlerinden gelen I. TBMM'nin temel amacı, vatanı işgalden kurtarmak ve tam bağımsızlığı sağlamaktı. Bu meclis, Kurtuluş Savaşı'nı başarıyla yönetmiş, düzenli orduyu kurmuş ve İstiklal Marşı'nı kabul etmiştir. Ancak I. TBMM'deki milletvekilleri arasında siyasi görüş ayrılıkları derindi. Savaşın kazanılmasından sonra, yapılacak olan köklü inkılapların hayata geçirilmesi için daha homojen ve yenilikçi bir meclise ihtiyaç duyuldu.

Bu doğrultuda, 1 Nisan 1923'te seçimlerin yenilenmesine karar verildi. Yapılan seçimler sonucunda oluşan İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi (II. TBMM), 11 Ağustos 1923'te çalışmalarına başladı. II. TBMM, "İnkılap Meclisi" olarak da bilinir. Lozan Barış Antlaşması'nı onaylayan, Cumhuriyet'i ilan eden, Halifeliği kaldıran ve Atatürk ilkeleri doğrultusunda gerçekleştirilen pek çok devrime imza atan meclis bu meclistir. II. TBMM döneminde siyasi partilerin kurulması, çok partili siyasi hayata geçiş denemelerinin de zeminini hazırlamıştır.

Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri ve Demokrasi Çabaları

Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet'in doğası gereği demokrasinin tam anlamıyla işleyebilmesi için farklı siyasi partilerin var olması gerektiğine inanıyordu. Tek parti yönetimi, devrimlerin hızla gerçekleştirilmesi için bir zorunluluk olarak ortaya çıkmış olsa da, nihai hedef demokratik, çok partili bir sistemin kurulmasıydı.

Cumhuriyet Halk Fırkası (9 Eylül 1923)

Milli Mücadele döneminde kurulan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, 9 Eylül 1923'te "Halk Fırkası" adıyla siyasi bir partiye dönüştü. Cumhuriyetin ilanından sonra 1924'te "Cumhuriyet Halk Fırkası" adını alan bu parti, Atatürk'ün liderliğinde devrimlerin öncüsü oldu. 1950 yılına kadar ülkeyi yöneten CHF (daha sonra CHP), devletin temel organlarını şekillendirdi ve altı oku simgeleyen ilkeleri benimsedi.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924)

Cumhuriyetin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TpCF), Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Adnan Adıvar gibi Milli Mücadele'nin önemli komutanları ve siyasetçileri tarafından kuruldu. Parti programında cumhuriyet ilkesine, liberal ekonomiye ve dini inançlara saygılı olunduğu ("Fırka efkâr-ı diniyeye hürmetkârdır") vurgulanmıştır. Ancak partinin bu söylemi, kısa sürede rejim karşıtlarının ve eski düzeni savunanların parti etrafında toplanmasına neden oldu. 1925 yılında patlak veren Şeyh Sait İsyanı sonrasında, isyanla bağlantısı olduğu gerekçesiyle Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası İstiklal Mahkemelerinin kararıyla 5 Haziran 1925'te kapatıldı. Bu durum, Türkiye'de çok partili hayata geçiş için henüz uygun bir ortamın oluşmadığını göstermiştir.

Şeyh Sait İsyanı (Şubat-Nisan 1925)

Cumhuriyet rejimine ve laiklik adımlarına (özellikle Halifeliğin kaldırılmasına) karşı Doğu Anadolu'da ortaya çıkan büyük çaplı bir ayaklanmadır. Şeyh Sait liderliğinde başlayan isyan, kısa sürede yayıldı ve devleti ciddi şekilde tehdit etti. İsyanı bastırmak için Başbakan Fethi Okyar istifa etmiş, yerine sert tedbirler alan İsmet İnönü atanmıştır. Hükümet, "Takrir-i Sükun Kanunu"nu çıkararak geniş güvenlik önlemleri almış ve İstiklal Mahkemeleri kurarak isyancıları cezalandırmıştır. İsyanın bastırılması, inkılapların sürdürülmesi açısından hayati bir öneme sahip olsa da, Musul sorununun Türkiye aleyhine sonuçlanmasında (İngilizlerin kışkırtmalarıyla) olumsuz bir etki yaratmıştır.

İzmir Suikastı (1926)

Yeni rejimi ve devrimleri benimsemeyen bazı gruplar ile eski İttihatçılar, Mustafa Kemal Paşa'yı ortadan kaldırarak eski düzeni geri getirmeyi planlamışlardır. Mustafa Kemal'in İzmir'e yapacağı gezi sırasında planlanan suikast, Giritli Şevki'nin durumu yetkililere bildirmesiyle ortaya çıkarılmıştır. Suikastçılar ve azmettiriciler İstiklal Mahkemelerinde yargılanarak cezalandırıldı. Mustafa Kemal Paşa, bu olay üzerine tarihe geçen şu ünlü sözünü söylemiştir: "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır."

Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930)

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın Türkiye'yi derinden etkilemesi, ekonomik sıkıntıların artması ve halkın şikayetlerinin çoğalması üzerine Mustafa Kemal, hükümetin denetlenmesi ve yeni ekonomik politikaların üretilmesi amacıyla yakın arkadaşı Fethi Okyar'dan yeni bir parti kurmasını istemiştir. Böylece Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) kuruldu. Parti, liberal ekonomiyi savunuyor ve tek dereceli seçim sistemini destekliyordu. Ancak SCF'nin mitinglerine gösterilen aşırı ilgi ve rejim karşıtlarının bu partiye de sızmaya başlaması, Fethi Okyar'ı endişelendirdi. Olayların kontrolden çıkacağını ve Cumhuriyet'in tehlikeye gireceğini sezen Fethi Okyar, 17 Kasım 1930'da partisini kendi kararıyla feshetti.

Menemen (Kubilay) Olayı (23 Aralık 1930)

Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapanmasından kısa bir süre sonra, İzmir'in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet ve adamları tarafından Cumhuriyet'e ve laikliğe karşı kanlı bir isyan başlatıldı. Olaylara müdahale eden Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay ve iki bekçi, isyancılar tarafından vahşice şehit edildi. Bu olay, Cumhuriyet rejiminin hala ciddi tehditler altında olduğunu ve çok partili siyasal hayata geçiş için toplumun henüz hazır olmadığını bir kez daha kanıtlamıştır. İsyancılar, kurulan Divan-ı Harp'te yargılanarak cezalandırılmıştır.

Sonuç

Atatürk dönemi iç politikası, bir yandan devrimlerin inşası ve yerleşmesi için kararlı bir mücadelenin verildiği, diğer yandan demokrasinin temellerinin atılmaya çalışıldığı bir dönemdir. Çok partili hayata geçiş denemeleri başarısızlıkla sonuçlansa da, bu durum rejimin korunması ve devrimlerin kökleşmesi adına bir zorunluluk olarak ortaya çıkmıştır. Atatürk, her zaman halkın egemenliğini savunmuş ve şartlar olgunlaştığında demokrasinin tam anlamıyla uygulanmasını hedeflemiştir. Bu dönemde yaşanan tüm zorluklara rağmen, Türkiye Cumhuriyeti modern, laik ve demokratik bir hukuk devleti olma yolunda geri dönülmez adımlar atmıştır.