Türkiye'nin Jeopolitik Konumunun Bölgesel Etkileri

Giriş

Türkiye; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine yaklaştığı çok stratejik bir sahada yer almaktadır. Aynı zamanda dünyanın en eski medeniyetlerinin beşiği olan Akdeniz Havzası'nın kalbindedir. Türkiye'nin bu benzersiz ve eşine az rastlanır coğrafi konumu, ona fiziki ve beşerî anlamda çok önemli ulusal ve uluslararası avantajlar sunmaktadır. Anadolu'nun tarih boyunca siyasi, ekonomik ve kültürel yapıları şekillendirici bir rol oynaması, bulunduğu coğrafi bölgede küresel güç merkezleri arasındaki dengeyi de doğrudan etkilemektedir. Orta Asya, Orta Doğu, Kafkasya ve Balkan ülkeleri ile tarihi, siyasi, askeri, ekonomik ve kültürel bağları olan Türkiye, bu coğrafyalarda onsuz bir oluşumun veya büyük bir projenin sürdürülebilirliğinin mümkün olmadığı kilit bir ülkedir. Bu yazıda, Türkiye'nin farklı bölgeler üzerindeki jeopolitik etkilerini daha yakından inceleyeceğiz.

TİKA: Dost, Kardeş ve Akraba Ülkelerle Kurulan Köprü

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin (SSCB) 1991 yılında dağılmasıyla birlikte Orta Asya ve Kafkasya'daki birçok devlet bağımsızlığına kavuştu. Türkiye; Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Kırgızistan gibi ülkelerin bağımsızlığını dünyada ilk tanıyan devlet olmuştur. "Tek milletin farklı devletleri" anlayışıyla hareket eden Türkiye, ortak dil, ortak bir hafıza ve ortak bir kültüre sahip olduğu bu devletlerle güçlü bağlar kurmuştur. Bu ülkelerle olan ilişkileri kurumsallaştırmak, daha sistemli ve planlı hale getirmek amacıyla 1992 yılında Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) kurulmuştur. Başlangıçta Orta Asya ülkelerine sosyal ve kültürel destek amacıyla yola çıkan TİKA, zamanla eğitim, sağlık, restorasyon, tarımsal kalkınma, maliye, turizm ve sanayi gibi pek çok alanda devasa projeler yürüterek Türkiye'nin aktif dış politikasını uygulayan en önemli araçlarından biri haline gelmiştir.

Kafkasya Bölgesi ve Türkiye'nin Etkisi

Kafkasya, Türkiye'nin kuzeydoğusunda Karadeniz ile Hazar Denizi arasında kalan son derece stratejik bir bölgedir. Sahip olduğu zengin yeraltı kaynakları ve coğrafi geçiş yolları sebebiyle tarih boyunca birçok devletin ve imparatorluğun ilgisini çekmiştir. Türkiye; Azerbaycan ve Gürcistan başta olmak üzere Kafkasya ülkeleriyle son derece güçlü siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkiler sürdürmektedir (Ermenistan ile olan ilişkiler ise bazı siyasi sebeplerden dolayı yeterince gelişmemiştir). Özellikle Hazar Denizi kıyılarında çıkarılan petrol ve doğal gazın Batı pazarlarına güvenle ulaştırılması hususunda Türkiye'nin rolü çok büyüktür. Bu amaçla inşa edilen Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Ana İhraç Ham Petrol Boru Hattı ve Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı (TANAP) gibi devasa projeler, hem bölge ülkelerinin ekonomik kalkınmasına büyük katkı sağlamakta hem de Türkiye üzerinden Avrupa'nın enerji güvenliğine destek olmaktadır. Ayrıca tarihi İpek Yolu'nu demir ağlarla yeniden canlandıran ve Asya ile Avrupa'yı bağlayan Bakü-Tiflis-Kars (BTK) Demiryolu Projesi, Kafkasya'nın küresel ticaretteki önemini perçinlerken Türkiye'yi de Asya-Avrupa transit taşımacılığının vazgeçilmez merkezine yerleştirmektedir.

Orta Doğu'daki Gelişmeler ve Türkiye

Orta Doğu; siyasi, ekonomik, ideolojik ve kültürel anlaşmazlıkların sıkça yaşandığı, dünyanın en karmaşık ve hareketli jeopolitik sahalarından biridir. Türkiye'nin Orta Doğu politikası, bölgesel istikrarın sağlanması, sorunların komşu ülkelere sıçramadan diyalogla çözülmesi ve sınır güvenliğinin korunması temeline dayanır. Bu bağlamda komşu devletler ve diğer bölge ülkeleriyle diyaloğu sürdüren Türkiye, krizlerin çözümü için iş birliğini ön plana çıkarmaktadır. Aynı zamanda Türkiye, bu bölgede yaşanan insani krizlere karşı her zaman duyarlı olmuş, savaş veya iç karışıklıklar nedeniyle mağdur olan milyonlarca insana insani yardım elini uzatmıştır. Sınırlarında kümelenen terör örgütlerine karşı düzenlediği operasyonlar, Türkiye'nin kendi ulusal güvenliğini sağlarken bölgenin barış ve istikrarına da ne denli önem verdiğini tüm dünyaya göstermektedir.

Balkanlar ve Tarihi Bağlar

Avrupa kıtasının güneydoğusunda yer alan Balkan Yarımadası, yaklaşık 600 yıl boyunca Osmanlı egemenliğinde kalmış ve bu dönemde uzun bir huzur ve istikrar süreci yaşamıştır. Ancak 19. yüzyıldan itibaren başlayan isyanlar ve ardından gelen Balkan Savaşları neticesinde bölgede büyük trajediler yaşanmış, yüz binlerce Türk hayatını kaybetmiş ve Anadolu'ya büyük göç dalgaları yaşanmıştır. Günümüzde de Balkanlar'da tam anlamıyla istikrara kavuşamamış bazı bölgeler olsa da, azımsanmayacak ölçüde Türk ve Müslüman nüfus varlığını sürdürmektedir. Türkiye, ortak tarihi ve kültürel bağları dolayısıyla Balkanlar'ın istikrarına ve refahına çok özel bir önem vermektedir. Batı Trakya, Kuzey Makedonya, Bosna-Hersek ve Kosova gibi bölgelerde yaşanan sorunlarla yakından ilgilenmekte, meselelerin barışçıl yollarla çözümü için aktif bir diplomasi yürütmektedir. Balkan ülkeleriyle olan iyi ilişkiler, tarihi dokuyu ayağa kaldıran restorasyon çalışmalarıyla ve kültürel bağlarla sürekli taze tutulmaktadır.

Orta Asya, Türk Cumhuriyetleri ve Türk Devletleri Teşkilatı

Tarihi Türk ana yurdu olan Orta Asya, Asya kıtasının deniz etkisinden uzak iç kesimlerinde yer almaktadır. SSCB'nin dağılmasının ardından bağımsızlıklarına kavuşan Türk Cumhuriyetleri (Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan) ile Türkiye arasındaki ilişkiler büyük bir ivme kazanmıştır. 2009 yılında kurulan ve uluslararası statüye sahip olan Türk Devletleri Teşkilatı, üye ülkeler arasında siyasi, ekonomik ve kültürel alanda entegrasyonu sağlamayı amaçlayan en önemli kurumdur. Kültürel alanda faaliyet gösteren TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı) gibi kurumlar, Türk halklarının gönül birlikteliğini güçlendirmek ve ortak Türk kültürünü gelecek nesillere aktarmak için çok değerli çalışmalar yürütmektedir. Eğitim alanında da ortak tarih, coğrafya ve edebiyat ders kitaplarının hazırlanıp okutulması, bu milletler arası kardeşliğin pekiştirilmesini sağlamıştır. "Demir İpek Yolu" güzergâhının canlandırılması da bölgesel ve küresel taşımacılıkta Türkiye ile Orta Asya'yı birbirine daha da yakınlaştırmaktadır.

Türk Kültür Havzası'nın Küresel Çapı

Türk kültürü, kökleri Orta Asya bozkırlarına dayanan son derece köklü ve zengin bir kültürdür. Göçebe bir yaşam tarzından yerleşik hayata geçişle birlikte Türk kültürü; Kafkasya, Sibirya, Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Balkanlar'a kadar geniş bir alana yayılarak muazzam bir "kültür havzası" oluşturmuştur. Atın Türk kültürü için hayata yön veren simgesel değeri, halı, kilim ve çadırlarda motiflere yansımış; yerleşik hayata geçilmesiyle kervansaraylar, hanlar, hamamlar, köprüler, camiler ve medreseler gibi daha nitelikli, kalıcı mimari eserlere dönüşmüştür. Türklerin İslamiyet'i kabul etmesi, farklı kültürlerle etkileşimi hızlandırmış ve bu havzayı daha da genişletmiştir. Bosna Hersek'teki Mostar Köprüsü'nden, Cezayir'deki Keçiova Camii'ne kadar uzanan bu eserler silsilesi, kültürümüzün ne kadar evrenselleştiğinin kanıtıdır.

Sonuç

Türkiye'nin jeopolitik konumu yalnızca harita üzerindeki konumundan ibaret değildir. Tarihsel süreçte oluşan kültürel birikimi, komşu coğrafyalarla kurulan derin insani bağları, hayata geçirilen devasa enerji ve ulaşım projeleri (TANAP, Bakü-Tiflis-Kars, İstanbul Havalimanı, 1915 Çanakkale ve Yavuz Sultan Selim köprüleri vb.) Türkiye'yi bölgesel bir güç olmanın ötesine taşımaktadır. Tüm bu özellikleriyle Türkiye; Asya'nın derinliklerinden Avrupa'nın içlerine uzanan geniş bir coğrafyada küresel taşımacılığın, enerjinin ve kültürün kalbinin attığı en kritik stratejik köprüdür.