Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerin Ekonomik Özellikleri

Gelişmişlik Kavramı ve Tarihsel Değişimi

Gelişmişlik, ülkelerin ekonomik anlamda katettikleri mesafeyi ifade etmenin ötesinde, toplumsal refahı ve yaşam standartlarını da içine alan geniş ve çok boyutlu bir kavramdır. 1970'li yıllara kadar "gelişmişlik" (kalkınma) kavramı ağırlıklı olarak ekonomik büyüme, Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYH), kişi başına düşen millî gelir ve üretim artışı gibi somut ve sadece finansal göstergeler ekseninde değerlendirilmiştir. Ancak zaman içinde, salt ekonomik büyümenin tek başına yeterli olmadığı ve toplumun genel refahını yansıtmakta eksik kaldığı görülmüştür.

Ekonomik açıdan hızla büyüyen bazı ülkeler; çevre kirliliği, toplumsal eşitsizlikler, gelir dağılımı adaletsizliği, sağlık hizmetlerine erişim sorunları, eğitimde fırsat eşitsizliği ve siyasal istikrarsızlık gibi pek çok sosyal ve çevresel sorunla karşılaşabilmektedir. Bu nedenle günümüzde gelişmişlik, sadece ekonomik büyümeyle sınırlandırılamaz; ülkelerin ekonomik kalkınmalarının yanı sıra sosyal, siyasi ve kültürel yönden ilerlemelerini de kapsayan bütüncül bir yaklaşımı gerektirir. Bir ülkenin gelişmişlik düzeyi, doğrudan o ülkede yaşayan vatandaşların yaşam koşullarını, eğitim kalitesini, sağlık hizmetlerine erişimini ve genel refah seviyesini etkilemektedir.

Gelişmişlik Düzeyini Etkileyen Faktörler

Ülkelerin gelişmişlik seviyeleri birbirinden oldukça farklıdır. Bu durumu şekillendiren başlıca faktörleri coğrafi (doğal) faktörler ve beşerî/ekonomik faktörler olmak üzere iki temel başlık altında incelemek mümkündür. Ekonomik faaliyetler, doğal ve beşerî unsurların karşılıklı etkileşimi sonucunda şekillenir.

1. Coğrafi ve Doğal Faktörler

• Yer Şekilleri ve İklim: İklim koşullarının ılıman ve tarımsal faaliyetlere elverişli olduğu, yer şekillerinin ulaşım ağlarının kurulmasına ve sanayi tesislerinin inşasına imkân tanıdığı bölgeler, ekonomik anlamda daha hızlı bir gelişim ivmesi yakalar. Aşırı sıcak, kurak veya çok engebeli bölgelerde ekonomik faaliyetleri sürdürmek maliyetli ve zordur.
• Doğal Kaynaklar (Madenler, Su ve Enerji): Zengin doğal kaynaklara (petrol, doğal gaz, stratejik madenler, verimli topraklar) sahip olmak kalkınma için önemli bir potansiyel avantajdır. Ancak tek başına yeterli değildir. Kaynakları verimli bir şekilde işleyecek teknoloji, altyapı ve sermaye yoksa, ülke bu zenginlikten yeterince faydalanamaz.
• Coğrafi Konum: Deniz ve okyanuslara kıyısı olan, önemli uluslararası ticaret yolları, boğazlar ve kanallar üzerinde bulunan ülkeler, lojistik avantajları sayesinde dünya ticaretine daha kolay entegre olur ve daha hızlı kalkınma fırsatı bulurlar.

2. Beşerî ve Ekonomik Faktörler

• Nüfus ve Nitelikli İş Gücü: Nitelikli, mesleki eğitim almış ve üretken bir iş gücü, ekonomik kalkınmanın en temel itici gücüdür. Sadece nüfus miktarının fazla olması değil, nüfusun niteliği de büyük önem taşır.
• Eğitim ve Altyapı: Eğitim seviyesinin yüksek olması, teknolojik yenilikleri, icatları ve AR-GE (Araştırma-Geliştirme) faaliyetlerini doğrudan tetikler. Ayrıca ulaşım, iletişim ve enerji altyapısının gelişmiş olması üretimi ve ticareti kolaylaştırır.
• Sermaye Birikimi ve Teknoloji: Gelişmiş ülkeler sermaye birikimi ve yüksek teknoloji kullanımında ileri seviyedeyken, gelişmekte olan veya az gelişmiş ülkeler genellikle sermaye yetersizliği çekerler ve dışarıdan teknoloji ithal etmek zorunda kalırlar.

Doğal kaynaklar bakımından zengin olan pek çok ülke (örneğin bazı Afrika ülkeleri), eğitim, nitelikli iş gücü, teknoloji ve sermaye eksikliği gibi beşerî/ekonomik faktörlerin yetersizliğinden dolayı kaynaklarını kendileri işleyememekte ve yeterli düzeyde üretim yapamamaktadır. Bu durum, söz konusu ülkelerin az gelişmiş veya gelişmekte olan ülke kategorisinde kalmasına neden olur.

Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerin Karşılaştırmalı Analizi

Örnek 1: Avustralya ve Nijer Analizi

Farklı coğrafyalarda bulunan ve farklı gelişmişlik düzeylerine sahip iki ülkenin (Avustralya ve Nijer) Birleşmiş Milletler verilerine dayanan karşılaştırması, gelişmişlik kavramının somut göstergelerini net bir şekilde ortaya koyar:

• Avustralya (Gelişmiş Ülke): Yaklaşık 26,6 milyon nüfusa ve devasa bir yüz ölçümüne sahiptir. Kişi başına düşen millî geliri 49.257 dolar seviyesindedir. Ekonomisinin temel itici gücü hizmetler sektörü (%70,5) ve sanayi sektörüdür (%27,4); tarımın GSYH içindeki payı sadece %2,1'dir. İstihdamın sektörel dağılımında da çalışan nüfusun %77,7'si hizmet sektöründedir. Ortalama yaşam süresi kadınlarda 85,2, erkeklerde 81,1 yıl ile oldukça yüksektir. Şehirleşme oranı %86,1 iken, okuryazarlık oranı %99'dur. İnsani Gelişme Endeksi (İGE) sıralamasında dünyada 10. sıradadır. Yüksek internet kullanımı (%86,5), inovasyon ve AR-GE harcamaları ülkenin teknolojik altyapısının gücünü gösterir.
• Nijer (Az Gelişmiş Ülke): 27,2 milyonluk nüfusuyla Avustralya'ya yakın bir demografik büyüklüğe sahip olmasına rağmen, kişi başına düşen millî gelir sadece 1.283 dolardır. Ekonomisinin %40,3'ü, çalışan nüfusunun ise ezici bir çoğunluğu olan %74,8'i tarım sektöründe istihdam edilmektedir. Ortalama yaşam süresi 60 yıl civarında kalmış, okuryazarlık oranı ise %30,6 gibi oldukça düşük bir seviyededir. İnsani Gelişme Endeksi'nde 189. sırada yer alarak en alt basamaklarda bulunur. İnternet kullanım oranı sadece %5,3'tür ve araştırma geliştirme (AR-GE) harcamaları yok denecek kadar azdır.

Örnek 2: Almanya ve Etiyopya Analizi

Almanya'nın Ekonomik Özellikleri: Almanya, Avrupa'nın merkezinde yer alan, gelişmiş bir sanayi devidir. * Tarım Sektörü: Ülke ekonomisinde tarımın payı %1 civarındadır, ancak modern ve teknoloji yoğun yöntemlerle (intansif/modern tarım) yapıldığı için elde edilen verim çok yüksektir. Almanya'da gıda üretimine yönelik yeterlilik oranı %70'ler düzeyindedir. * Sanayi ve Hizmet Sektörü: Makine, otomotiv, kimya ve telekomünikasyon sektörleri çok büyük bir gelişme göstermiştir. İhracatında yüksek teknolojili sanayi ürünleri (ulaşım araçları, haberleşme cihazları, ilaçlar, enerji üreten makineler) ilk sıradadır. * Doğal Kaynaklar ve Dış Ticaret: Taş kömürü, linyit kömürü ve tuz yatakları zengindir. Ancak sanayisi çok büyük olduğu için petrol, doğal gaz ve maden cevheri açısından dışa bağımlıdır. Buna rağmen nitelikli iş gücü, AR-GE yatırımları ve yüksek teknolojisi sayesinde ekonomik gelişmişlik yönünden dünyada 4. sırada, İGE bakımından ise 6. sırada yer alır.

Etiyopya'nın Ekonomik Özellikleri: Afrika'nın doğusunda yer alan Etiyopya, yaklaşık 100 milyonluk devasa nüfusuyla gelişmekte olan (veya az gelişmiş) bir tarım ülkesidir. * Tarım Sektörü: Denize sınırı olmayan ülkenin ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayalıdır. Topraklarının %45'i tarıma elverişli olmasına rağmen, genellikle iklim şartlarına bağlı, geleneksel yöntemlerle (ekstansif tarım) üretim yapılır. Tarım topraklarının sadece %4'ü sulanabilmektedir. * Sanayi Sektörü: Sanayi sektörü henüz yeterli düzeye ulaşmamıştır. Ülke, tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş aşamasındadır ve bu yönde yabancı yatırımlar teşvik edilmektedir. Madencilik sektörü de zengin kömür, demir ve mermer potansiyeline rağmen yeterince değerlendirilememektedir. * Dış Ticaret: İhtiyaç duyulan mamul maddelerin (makine, mineral yakıtlar, taşıtlar, elektrikli ürünler) büyük çoğunluğu ithal edilirken; ihracatı daha çok tarım ve hayvancılık ürünlerine (kahve, yağlı tohumlar, baklagiller, deri, et, canlı hayvan) dayanmaktadır. Etiyopya, İnsani Gelişme Endeksi bakımından 195 ülke arasında 173. sırada yer almaktadır.

Sektörel Dağılımın Ekonomik Kalkınmaya ve Sosyal Hayata Etkisi

Bir ülkenin veya bölgenin gelişmişlik seviyesi, ekonomik sektörlerin (Tarım, Sanayi, Hizmet) GSYH ve istihdam içindeki dağılımıyla doğrudan ilişkilidir. Gelişmekte olan ülkeler, zaman içinde tarım sektörünün ekonomideki payını kademeli olarak azaltırken, sanayi ve özellikle hizmet sektörünün payını artırırlar.

Örneğin, tarımda çalışan oranının %60'lardan yıllar içinde %20'lere inmesi, sanayi ve hizmet oranlarının artması; o ülkenin sosyal ve ekonomik yapısında olumlu bir değişimin, teknolojik ilerlemenin ve şehirleşmenin göstergesidir. * Tarımda çalışan oranının yüksek olması: Tarımın genellikle makineleşmeden uzak, insan ve hayvan gücüne dayalı yapıldığını, kırsal nüfusun fazla olduğunu ve ekonomik katma değerin düşük olduğunu gösterir (Örn: Etiyopya, Nijer). * Sanayi ve hizmet sektöründe çalışan oranının yüksek olması: Teknoloji kullanımının, eğitim seviyesinin, kadınların iş gücüne katılımının ve sermaye birikiminin arttığını; sağlık hizmetlerinin geliştiğini ve toplumun refah düzeyinin yükseldiğini ifade eder (Örn: Almanya, Avustralya).

Sonuç

Gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan ülkeler arasında sadece ekonomik gelir değil, yaşam standartları açısından da derin farklar vardır. Gelişmiş ülkelerde teknoloji kullanımı ve inovasyon yüksek, nüfus artış hızı düşük, ortalama yaşam süresi uzun, sağlık ve eğitim kalitesi üst düzeydedir. Dış ticarette daha çok mamul mal ve teknoloji ihraç ederler. Gelişmekte olan ülkeler ise ağırlıklı olarak tarımsal faaliyetlere dayanır, teknolojik altyapıları yetersizdir, doğurganlık ve nüfus artış hızları yüksektir. Genellikle ham madde veya işlenmemiş tarım ürünü ihraç edip sanayi ürünü ithal etmek durumundadırlar. Küresel ekonomide kalıcı bir kalkınma sağlamanın yolu, beşerî sermayeye (eğitime) ve AR-GE'ye yatırım yapmaktan geçmektedir.