Çatışma Bölgeleri (Küresel Ortam: Bölgeler ve Ülkeler)

Günümüzde uluslararası düzeyde yaşanan çatışmalar; doğal, beşerî, ekonomik ve siyasi birçok farklı nedene dayanmaktadır. Sınır anlaşmazlıkları, enerji kaynakları ve bu kaynakların nakil hatlarının kontrolü, yer altı kaynakları, sınıraşan suların paylaşımı, din ve mezhep farklılıkları, etnik yapı ile küresel iklim değişikliğinin mevcut doğal kaynaklar üzerindeki baskısı bu çatışmaların temel gerekçeleri arasında yer almaktadır. Ülkeler arasında yaşanan bu tür sorunlar, öncelikli olarak diplomatik yollarla çözülmeye çalışılsa da, diplomasinin yetersiz kaldığı durumlarda yerel, bölgesel veya küresel boyutta askerî çatışmalar, hatta savaşlar yaşanabilmektedir.

Dünya üzerindeki bazı sıcak çatışma bölgeleri, hem bulundukları coğrafyanın jeopolitik önemi hem de sahip oldukları stratejik kaynaklar sebebiyle yalnızca komşu ülkeleri değil, küresel güçleri de içine çeken bir yapıya bürünmüştür. Şimdi dünya üzerindeki başlıca çatışma bölgelerine ve bu çatışmaların temel dinamiklerine yakından bakalım.

1. Günümüzün Önemli Çatışma Bölgeleri

Kudüs (İsrail - Filistin Sorunu)

Ortadoğu'nun merkezinde yer alan bu sorun, temelde toprak ve egemenlik paylaşımına dayanmakla birlikte derin dinî ve tarihî köklere sahiptir. 1948 yılında kurulan ve yayılmacı bir politika izleyen İsrail, Filistin başta olmak üzere bölgedeki ülkelerle çeşitli bahaneler öne sürerek sürekli çatışma hâlindedir. Kudüs'ün, üç semavi din (İslamiyet, Hristiyanlık, Musevilik) için de kutsal kabul edilmesi, bölgenin statüsünü uluslararası bir krize dönüştürmüştür. İsrail'in Kudüs'ü tek taraflı başkent ilan etmesi ve yayılmacı adımları, Birleşmiş Milletler (BM) kararları ile Oslo ve Madrid gibi barış süreçlerine rağmen kalıcı bir çözüme ulaşamamıştır.

Kırım ve Donbas (Rusya - Ukrayna Savaşı)

Karadeniz, Doğu Avrupa ve Kafkasya üzerindeki jeopolitik rekabet, Batılı devletler ile Rusya Federasyonu arasında ciddi krizlere neden olmaktadır. 2014 yılında Kırım'ın Rusya tarafından yasa dışı olarak ilhak edilmesiyle başlayan süreç, 2022 yılında Rusya'nın Ukrayna'ya ait Donbas Bölgesi'ni (Donetsk ve Luhansk) işgal etmesiyle topyekûn bir savaşa dönüşmüştür. Bu durum karşısında Batılı devletler, Rusya'ya finans, enerji, ulaşım, teknoloji ve ticaret gibi pek çok alanda ağır yaptırımlar uygulamakta ve bölgedeki müttefiklerini desteklemektedir.

Dağlık Karabağ (Azerbaycan - Ermenistan)

Güney Kafkasya'da, Azerbaycan'a ait tarihî bir bölge olan Dağlık Karabağ, zengin altın ve bakır yataklarına sahiptir. Yaklaşık 30 yıl boyunca Ermenistan işgali altında kalan bölge, 2020 yılında Azerbaycan ordusu tarafından gerçekleştirilen askerî harekâtla büyük oranda kurtarılmıştır. 10 Kasım 2020 tarihinde imzalanan ateşkes antlaşmasıyla, Dağlık Karabağ'ın geri kalan kısmının kademeli olarak Azerbaycan'a teslimi, Türk ve Rus barış güçlerinin bölgede denetimi sağlaması kararlaştırılmıştır. Ayrıca Nahçıvan ile Azerbaycan arasında Ermenistan üzerinden geçecek olan "Zengezur Koridoru"nun açılması da stratejik anlaşmanın önemli maddelerinden biri olmuştur.

Keşmir Sorunu (Hindistan - Pakistan)

Hindistan ve Pakistan'ın 1947 yılında bağımsızlıklarını kazanması ve İngiltere'nin bölgeden çekilmesinin ardından Keşmir bölgesinin statüsü çözümsüz kalmıştır. Stratejik ve su kaynakları açısından hayati bir konuma sahip olan Keşmir yüzünden iki nükleer güç defalarca savaşmış, binlerce insan hayatını kaybetmiştir. BM'nin müdahaleleri zaman zaman ateşkes sağlasa da, taraflar arasındaki egemenlik hakları tartışması kalıcı bir çözüme kavuşturulamamıştır.

Basra Körfezi

Dünyanın en büyük petrol ve doğal gaz rezervlerini barındıran Basra Körfezi, küresel ekonominin can damarlarından biridir. Bölgeden çıkarılan fosil yakıtların Hürmüz Boğazı aracılığıyla dünya pazarlarına ulaştırılması, bölgeyi stratejik bir güç merkezi hâline getirmiştir. Bu muazzam enerji potansiyeli ve transit geçiş yollarının kontrolü, küresel aktörlerin ve bölge ülkelerinin bitmek bilmeyen hâkimiyet mücadelelerine ve zaman zaman şiddetli çatışmalara sahne olmaktadır.

2. Sınıraşan Sular Sorunu

Yaşamın temel kaynağı olan su; dünya nüfusundaki hızlı artış, sanayileşme ile birlikte artan enerji ihtiyacı, tarımsal üretimde verimi yükseltme çabaları ve küresel iklim değişikliğinin yıkıcı etkileri nedeniyle giderek kıtlaşan ve stratejikleşen bir doğal kaynak hâline gelmiştir. Su kaynaklarına yönelik bu artan talep, devletler arasında paylaşım krizlerini doğurmuştur.

Sınıraşan Sular: Bir ülkeden doğup başka bir ülkeye akan, ülkeler arasında siyasi sınır oluşturan veya birden fazla ülke tarafından paylaşılan akarsu ve göllere sınıraşan sular denir. (Örn: Fırat, Dicle, Nil, Tuna, Amazon, Rio Grande vb.)

Sınıraşan sularda uyuşmazlıkların ana kaynağı, suyun adil kullanımı ve mülkiyet/kullanım haklarındaki görüş ayrılıklarıdır. Uluslararası hukukta bu konuda kesinleşmiş ve herkesi bağlayan tek bir yasa bulunmamaktadır. Ancak şu dört temel hukuksal görüş ön plana çıkmaktadır:

1. Mutlak Egemenlik Görüşü (Harmon Doktrini): Yukarı kıyıdaş (suyun doğduğu veya aktığı üst kısımdaki) devletin su üzerinde mutlak egemenlik hakkı olduğunu savunan görüştür. İlk kez ABD ile Meksika arasındaki Rio Grande uyuşmazlığında (1895) uygulanmıştır.
2. Doğal Bütünlük Görüşü: Mutlak egemenlik görüşüne tepki olarak doğmuştur ve tamamen aşağı kıyıdaş devletin yararınadır. Buna göre yukarı kıyıdaş devlet, doğal su akışının rejimini ve miktarını bozmamakla yükümlüdür; yapacağı her müdahale aşağı kıyıdaş devletin iznine tabidir.
3. Kullanmada Öncelik Görüşü: Mutlak egemenlik fikrinin biraz daha yumuşatılmış hâlidir. Suyun kullanımında önceliğin yukarı kıyıdaş devlete ait olduğunu savunur.
4. Hakkaniyete Uygun Kullanım: Günümüzde devletler arasında en çok kabul gören ve BM Uluslararası Hukuk Komisyonu tarafından benimsenen görüştür. Her kıyıdaş devletin, kendi sınırları içinden geçen suyu makul ve adil (hakkaniyetli) ölçülerde, aşağı kıyıdaş devlete ciddi zararlar vermeden kullanma hakkı vardır. Eşit haklara sahip olmak, suyun matematiksel olarak eşit paylaşılması anlamına gelmez; coğrafi ve demografik ihtiyaçlar, havzaya katkı oranları gözetilir.

Vaka İncelemesi: Fırat ve Dicle Nehirleri

Türkiye sınırları içinde doğan, Suriye ve Irak üzerinden geçerek Basra Körfezi'ne dökülen Fırat ve Dicle nehirleri, Ortadoğu'nun can damarıdır. Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında bu nehirler üzerinde barajlar ve sulama sistemleri inşa etmesi, aşağı kıyıdaş olan Suriye ve Irak'ta su miktarının azalacağı endişesi yaratmıştır.

Gelen uluslararası tepkiler neticesinde Türkiye, 1987 yılında Suriye ile bir protokol imzalayarak saniyede ortalama 950 m³ akımı olan Fırat Nehri'nden 500 m³/s suyu Suriye'ye bırakmayı taahhüt etmiştir. Suriye ve Irak bu suyu aralarında paylaşmıştır (%42 Suriye, %58 Irak). Ancak günümüzde her iki ülke de artan ihtiyaçlarını gerekçe göstererek daha fazla su talep etmektedir.

Adaletin Sağlanması: Türkiye, Fırat Nehri'nin su potansiyelinin %88,7'sini, Dicle Nehri'nin ise %51,9'unu sağlamaktadır. Buna rağmen Suriye ve Irak'ın toplam su talepleri, nehirlerin taşıdığı mevcut su potansiyelinden bile fazladır. Türkiye konuya BM'nin de benimsediği "Hakkaniyete Uygun Kullanım" ilkesi çerçevesinde yaklaşmakta, suyun kıt bir kaynak olduğunu vurgulayarak akılcı ve teknolojik sulama yöntemlerinin geliştirilmesi gerektiğini savunmaktadır.

Sonuç

Doğal ve beşerî kaynakların yeryüzündeki eşitsiz dağılımı, teknolojik gelişmeler, nüfus artışı ve iklim krizi ile birleştiğinde ülkeler arası rekabeti kızıştırmaktadır. Günümüzde çatışmalar salt askerî sınırlar üzerinden değil; enerji hatları, su kaynakları, ticaret yolları ve etnik-kültürel bağlar üzerinden şekillenmektedir. Uluslararası barışın tesisi için diplomasinin işletilmesi, uluslararası hukukun adil şekilde uygulanması ve doğal kaynakların sürdürülebilir, hakkaniyetli paylaşımı hayati önem taşımaktadır.