Su Döngüsü ve Yer Üstü Suları: Okyanuslar ve Denizler

Su Kaynaklarının Önemi ve Su Döngüsü

Su kaynakları tarih boyunca insan faaliyetleri için çok önemli bir unsur olmuştur; kullanım biçimleri zamanla çeşitlenmiştir. Fırat ve Dicle Nehirleri, tarihin en eski medeniyetlerinin doğduğu Mezopotamya'nın bereketli topraklarına hayat vermiş; göçebe toplulukların yerleşik hayata geçmesine, ilk köylerin ve şehirlerin kurulmasına olanak tanımıştır.

Okyanus, deniz, akarsu, göl, buzul, bataklık, yer altı suları gibi su kaynakları tüm canlılar için yaşamsal bir kaynak olup doğal sistemlerin temel unsurlarından biridir. Canlı yaşamının hemen her aşamasında, temel fizyolojik süreçlerin sürdürülebilmesi suyun varlığına bağlıdır. Su, yeryüzü ile atmosfer arasında sürekli hareket hâlindedir. Suyun bu hareketliliği, çeşitli fiziksel süreçler aracılığıyla hâl değiştirerek yer değiştirmesini içeren su döngüsü (hidrolojik döngü) ile sağlanır: buharlaşma, terleme, yoğuşma, yağış, sızma ve yüzeysel akış gibi aşamalardan oluşan bu döngü, okyanus/deniz, göl, yer altı suları ve buzullar arasında suyu sürekli dolaştırır.

Bu doğal döngü, Dünya'da bulunan tüm suların oluşturduğu hidrosferde gerçekleşir. Suların fiziksel hâlleri, yeryüzündeki dağılışları, hareketleri ve diğer doğal ortamlarla etkileşimleri yaşamın sürdürülebilirliği açısından büyük önem taşır. Hidrografya, suyun mekânsal özelliklerini inceleyerek insan ile su arasındaki ilişkilerin anlaşılmasına katkı sağlayan, coğrafyanın alt dalıdır.

Dünya ve Türkiye'deki Su Kaynaklarının Dağılışı

Yeryüzünün yaklaşık üçte ikisi sularla kaplıdır; ancak bu suyun yaklaşık %97,5'i tuzlu sulardan oluşmaktadır. Geriye kalan %2,5'lik tatlı su oranının büyük bölümü buzullar (%68,7) ve yer altı suları (%30,1) hâlindedir; yalnızca %1,2'lik küçük bir kısmı göller, akarsular, bataklıklar gibi yüzey sularında yer alır ve bu kaynakların önemli bir bölümü doğrudan kullanıma uygun olmayan ortamlarda bulunmaktadır.

Dünya'nın toplam yüzölçümü yaklaşık 510 milyon km²dir; bu alanın yaklaşık %71'i (361 milyon km²) denizler ve okyanuslarla kaplıyken %29'u (149 milyon km²) karasal alanlardan oluşmaktadır. Kuzey yarım kürede deniz ve okyanuslar %61'lik, karalar %39'luk orana sahipken güney yarım kürede deniz ve okyanuslar %81'lik, karalar %19'luk orana sahiptir; her iki yarım kürede de deniz ve okyanus yüzeyleri kara alanlarından daha geniştir.

Okyanuslar ve Denizler

Su kürenin büyük kısmını oluşturan okyanuslar, kıtalar arasındaki geniş çukurlukları dolduran devasa su kütleleridir. Dünya üzerinde Kuzey (Arktik) Okyanusu, Atlas (Atlantik) Okyanusu, Büyük (Pasifik) Okyanus, Güney Okyanusu ve Hint Okyanusu olmak üzere beş büyük okyanus bulunmaktadır.

Okyanusların kıta içlerine doğru sokulan ya da kıtaların kenarlarında yer alan daha küçük alanlı su kütlelerine deniz adı verilir. Karadeniz ve Akdeniz gibi denizler kıta içlerine doğru sokuldukları için iç deniz, Japon (Doğu) Denizi ve Karayip Denizi gibi denizler kıta kenarlarında yer aldıkları için kenar deniz olarak adlandırılır.

Denizlerin boyutları, tuzluluk oranları, sıcaklıkları ve su hareketleri okyanuslara göre daha değişkendir; bu değişkenlik denizlerin bulunduğu enlem, buharlaşma oranı ve akarsuların getirdiği tatlı su miktarına bağlıdır. Örneğin en tuzlu denizlerden biri olan Kızıldeniz'de tuzluluk oranı yaklaşık ‰41 iken Baltık Denizi'nin bazı kesimlerinde bu oran ‰2'ye kadar düşmektedir. Karadeniz gibi bazı denizler geçmişte tatlı su gölüyken zamanla deniz seviyesindeki değişimlerle tuzlu deniz hâline gelmiştir.

Okyanus ve deniz sularının sıcaklığı başta enlem olmak üzere çeşitli faktörlerden etkilenir; ekvator çevresinde sıcaklık ortalamaları yaklaşık 25 °C iken kutup çevresinde bu değer -2 °C'a kadar düşebilir. Sıcak ve soğuk okyanus akıntıları da deniz suyu sıcaklıklarında önemli değişimlere yol açar: aynı enlemde yer alan İngiltere'nin batı kıyılarında Gulf Stream sıcak su akıntısı, Kanada'nın doğu kıyılarında ise Labrador soğuk su akıntısı etkisiyle sıcaklıklar farklılık gösterir. Bu akıntılar yalnızca su sıcaklıklarını değil buharlaşmayı, yağış miktarını ve deniz canlılarının dağılımını da etkiler.

Özet

• Su döngüsü, suyun buharlaşma-terleme-yoğuşma-yağış-sızma-akış aşamalarıyla hâl değiştirerek okyanus, atmosfer, kara ve yer altı arasında sürekli hareket etmesini sağlar; bu döngü hidrosferde gerçekleşir ve hidrografya bu ilişkileri inceleyen coğrafya alt dalıdır.
• Dünyadaki suyun %97,5'i tuzlu, yalnızca %2,5'i tatlıdır; tatlı suyun da büyük kısmı buzul ve yer altı suyu hâlindedir.
• Beş büyük okyanus (Arktik, Atlas, Büyük, Güney, Hint) bulunur; denizler iç deniz (Karadeniz, Akdeniz) ve kenar deniz (Japon Denizi, Karayip Denizi) olarak ayrılır; tuzluluk, sıcaklık ve akıntılar (Gulf Stream, Labrador) denizden denize önemli farklılıklar gösterir.