Göller ve Akarsular

Göller

Göller, karalar üzerinde çeşitli nedenlerle meydana gelen çukur alanlarda biriken ve denizlerle doğrudan bağlantısı bulunmayan durgun su kütleleridir. Göllerin oluşumunda tektonik hareketler, volkanizma, buzullar, karstlaşma, meteorit çarpmaları, doğal ve yapay set oluşumu gibi olaylar rol oynar. Göller oluşum biçimlerine göre yerlikaya (tektonik, volkanik, buzul, meteorit, karstik), set (lav set, heyelan set, alüvyal set, kıyı set, moren set, traverten set, buzul set, resif set, yapay set) ve relikt göller şeklinde sınıflandırılır. Göller hem ekosistemler hem de insan yaşamı açısından önemli su rezervleridir; yağışlar, yüzey akışları, yer altı suları ile kar ve buz erimeleri gibi farklı kaynaklardan beslenir. İçme ve kullanma suyu sağlama, tarımsal sulama, enerji üretimi, soda ve tuz elde etme, ulaşım, balıkçılık ve turizm faaliyetleri için göllerden faydalanılmaktadır.

Göllerin yeryüzüne dağılışı dengeli değildir; Kuzey Amerika'nın kuzeyi, Afrika kıtasının doğusundaki çöküntü alanları ve İskandinavya göllerin yoğun görüldüğü yerlerdir. Hazar Gölü (Azerbaycan, Rusya, Kazakistan, Türkmenistan, İran) 386.400 km² yüz ölçümüyle dünyanın en büyük gölüdür; en derin göl ise 1740 metre ile Baykal Gölü'dür (Rusya). Lut Gölü deniz seviyesinin 394 metre altında bulunurken Titicaca Gölü (Peru-Bolivya) deniz seviyesinden yaklaşık 3810 metre yüksekte yer alır.

Göllerin kimyasal özellikleri onları besleyen su kaynaklarının kimyasal özelliklerine, çevresindeki iklim koşullarına, göl çevresindeki kayaç türlerine ve gideğenin olup olmamasına bağlı olarak değişkenlik gösterir; bu etkilerle göllerin suları tatlı, tuzlu, sodalı ve acı olarak sınıflandırılır. Bir göl fazla sularını bir akarsu aracılığıyla dışarıya boşaltıyorsa bu akarsuya göl ayağı ya da gideğen adı verilir; gideğeni olan göllerin suları çoğunlukla tatlıdır (Beyşehir Gölü, Eğirdir Gölü). Buna karşılık dışa akışı olmayan ve buharlaşmanın fazla olduğu Tuz Gölü'nün sularında tuzluluk oranı yüksektir.

Akarsular

Yağmur, kar, buz ve kaynak sularıyla beslenerek belli bir yatak içinde eğim boyunca akan ve deniz, göl veya bataklıklarda sonlanan tatlı sulara akarsu denir. Akarsular taşıdıkları su miktarına, uzunluğuna ve su toplama havzalarının genişliğine göre dere, çay ve nehir (ırmak) olarak adlandırılır. Akarsuyun doğduğu yere akarsu kaynağı, döküldüğü yere akarsu ağzı denir; akarsu boyunca kaynaktan ağza doğru yukarı çığır, orta çığır ve aşağı çığır bölümleri ayırt edilir.

Bir akarsuyun ana kol ve yan kollarıyla birlikte sularını toplayarak aktığı alana akarsu havzası denir. Akarsular deniz veya okyanusa ulaşabiliyorsa açık havza; ulaşamıyor ve göl, bataklık veya kapalı çöküntü alanlarında son buluyorsa kapalı havza özelliği gösterir. Akarsu havzalarını birbirinden ayıran ve genellikle yüksek dağlık alanlardan geçen doğal sınıra su bölümü çizgisi denir; bu çizgi yağışla yeryüzüne düşen suların hangi akarsuya katılacağını belirler. Akarsu yatağından saniyede geçen metreküp cinsinden su miktarına akım (debi) denir; debi yağış miktarı, kar ve buz erimeleri, buharlaşma oranı, bitki örtüsünün varlığı, havzanın genişliği ve zemin yapısı gibi faktörlerden etkilenir.

Akarsuların yıl içinde taşıdığı su miktarındaki değişim rejim olarak adlandırılır. Bir akarsuyun debisi yıl boyunca büyük değişiklik göstermiyorsa rejimi düzenli, mevsimsel farklar gösteriyorsa düzensizdir. Amazon ve Kongo Nehirleri düzenli, Ganj ve Mekong Nehirleri düzensiz rejimlidir.

Bir ülke sınırları içinde doğarak başka ülke ya da ülkelere ulaşan sulara sınıraşan sular denir; bu tür su kaynaklarına kıyısı olan ülkelere havza ülkeleri denir. Dünya genelinde 260'tan fazla sınıraşan akarsu havzası bulunmakta ve dünya nüfusunun yaklaşık %40'ı bu havzalarda yaşamaktadır. Nil Nehri (Mısır-Sudan-Etiyopya), İndus Nehri (Hindistan-Pakistan) ve Colorado Nehri (ABD-Meksika) öne çıkan örneklerdir; Türkiye'de Fırat, Dicle, Kura, Aras, Çoruh, Meriç ve Asi Nehirleri sınıraşan sular arasında yer alır. Sınır oluşturan sular ise iki ülke arasında doğal sınır çizgisi oluşturan akarsu veya göllerdir; Meriç Nehri (Türkiye-Yunanistan), Aras Nehri (Türkiye-Ermenistan-Azerbaycan-İran) ve Arpaçay (Türkiye-Ermenistan) Türkiye'deki başlıca örneklerdir.

Türkiye akarsularının genel özellikleri: akış hızları yüksek, boyları kısa, debileri düşük, denge profiline ulaşmamış, hidroelektrik enerji potansiyelleri fazla, rejimleri düzensiz ve yük gemilerinin ulaşımına elverişli değildir.

Özet

• Göller, tektonik/volkanik/buzul/karstik/set/relikt oluşum türlerine göre sınıflandırılır; Hazar Gölü dünyanın en büyük, Baykal Gölü en derin gölüdür; gideğeni olan göller (Beyşehir, Eğirdir) tatlı, dışa akışı olmayan göller (Tuz Gölü) tuzludur.
• Akarsular kaynak-yukarı/orta/aşağı çığır-ağız yapısına sahiptir; havzalar açık (denize ulaşan) veya kapalı (göl/bataklıkta sonlanan) olabilir; su bölümü çizgisi havzaları ayırır, debi (akım) suyun miktarını, rejim ise yıl içindeki değişimini ifade eder.
• Sınıraşan sular (Nil, İndus, Fırat, Dicle) birden fazla ülkeden geçerken sınır oluşturan sular (Meriç, Aras) iki ülke arasında doğal sınır oluşturur; Türkiye akarsuları kısa, hızlı akışlı, düşük debili ve düzensiz rejimlidir.