Buzullar, Sulak Alanlar ve Yer Altı Suları

Buzullar

Buzullar, yeryüzündeki en büyük tatlı su rezervidir; ancak suyun katı hâlde bulunması doğrudan kullanımını zorlaştırır. İklim değişikliğiyle birlikte buzulların erimesi deniz seviyelerinin yükselmesine neden olmaktadır; bu yüzden buzullar hem potansiyel bir su kaynağı hem de çevresel bir risk unsurudur. Buzulların dağılışı dünya üzerinde düzenli değildir; kutup bölgeleri başta olmak üzere yüksek dağların zirveleri buzullarla kaplıdır. Deniz seviyesinden yükseldikçe buzulların oluşma ihtimali artar; ekvatora yakın bölgelerde buzullar çok yüksek dağlarda görülürken orta enlemlerde daha alçak dağlarda bile buzullar oluşabilir, kutuplarda ise buzullara deniz seviyesinden itibaren rastlanır. Dünyadaki en eski buzullar Antarktika kıtasında bulunurken Grönland kuzey yarım kürede en geniş buzul örtüsüne sahiptir; Orta Avrupa'daki Alpler, Güney Amerika'daki And Dağları ve Güney Asya'daki Himalayalar önemli karasal buzul alanlarıdır.

Sulak Alanlar

Dünya genelinde birçok ülke geniş bataklık alanlarına sahiptir: Güney Amerika'da Brezilya dünyanın en büyük tropikal sulak alanına ev sahipliği yapar; Kuzey Amerika'da ABD'deki Everglades ve Kanada'nın kuzeyindeki geniş bataklık alanları öne çıkar; Asya'da Bangladeş'teki Sundarbans bataklığı dünyanın en büyüklerinden biridir; Afrika'da Kongo Nehri havzası ve Nijerya'daki Nijer deltası önemli sulak alanlardır.

1971 yılında İran'ın Ramsar kentinde imzalanan ve Türkiye'nin de 1994 yılında onayladığı Ramsar Sözleşmesi'nde "doğal ya da yapay, sürekli ya da geçici, durgun ya da akar, tatlı, acı ya da tuzlu olan ve gelgit anında 6 metreyi geçmeyen sular ile bataklıklar, sazlıklar, ıslak çayırlar ve turbalıklar" sulak alan olarak tanımlanmıştır. Dünya genelinde 2 bin 400'den fazla Ramsar Alanı bulunmakta olup bu alanlar toplamda 2,5 milyon km²lik bir yüzeyi kaplamaktadır. Ramsar Sözleşmesi kapsamında belirlenen ilk sulak alan, 1974 yılında Avustralya'daki Cobourg Yarımadası olmuştur; bugün Bolivya, 148 bin km²lik alanıyla en geniş sulak alanı koruma altına alan ülke konumundadır. Birleşik Krallık, Brezilya, Çad, Kanada, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Meksika ve Rusya Federasyonu'nda her biri 100 bin km²'nin üzerinde sulak alan bulunmaktadır.

Türkiye'nin toplam büyüklüğü 184 bin 487 hektar olan 14 sulak alanı (Akyatan Lagünü, Burdur Gölü, Kızılırmak Deltası, Kızören Obruğu, Kuyucuk Gölü ve Nemrut Kalderası, Manyas/Kuş Gölü ve Göksu Deltası, Meke Gölü, Seyfe Gölü, Sultan Sazlığı, Uluabat Gölü, Gediz Deltası, Yumurtalık Lagünü) "Ramsar Alanı" listesinde yer almaktadır.

Yer Altı Suları

Yeryüzüne yağış şeklinde düşen suyun bir kısmı yer altına sızar. Bu sular yer altındaki geçirimli tabakalar içinde bulunan boşluklarda birikerek akifer adı verilen yer altı su birikim alanlarını oluşturur. Bir bölgede yüzey sularının yer altına sızmasını kayaç ve toprakların geçirimli olması, bitki örtüsü, yağış miktarı, yağışların özelliği ve arazinin eğimi gibi faktörler etkiler. Yer altı sularının yeryüzüne ulaştığı noktalara kaynak adı verilir; kaynaklar sıcaklık, mineral içeriği ve oluşum koşulları bakımından farklılık gösterir ve oluşum özelliklerine göre karstik (voklüz), artezyen, yamaç (vadi), fay ve gayzer şeklinde sınıflandırılır.

Yer altı suları yalnızca kaynaklar biçiminde yüzeye çıkmakla kalmaz, aynı zamanda akarsu ve göl ekosistemlerini besleyerek onların devamlılığında önemli bir rol oynar. Geçirimli tabakalarda depolanan sular, yer çekimi ve basınç etkisiyle hareket ederek akarsu yataklarına ve göl çanaklarına süzülür; bu durum özellikle yağışın az olduğu dönemlerde akarsu ve göllerin kurumadan varlığını sürdürmesine katkı sağlar. Örneğin Afrika'daki Çad Gölü büyük ölçüde yer altı sularıyla beslenerek su seviyesini korumaktadır; ABD'deki Colorado Nehri'nin akışında da yer altı sularının önemli bir payı vardır. Türkiye'de Sakarya Nehri Havzası'ndaki Sapanca Gölü ve Konya Ovası'ndaki Beyşehir Gölü yer altı sularından da beslenerek varlığını sürdürmektedir.

Dünya genelinde yer altı sularının dağılışı da iklim koşulları, yer şekilleri ve kayaç özelliklerine bağlı olarak farklılık gösterir; ekvatoral ve ılıman bölgelerde yağışın bol olması nedeniyle yer altı su kaynakları daha zenginken çöl ve kurak alanlarda bu kaynaklar sınırlı ve düzensizdir. Yer altı suyu potansiyeli bu nedenle yeryüzünde eşit dağılmamaktadır.

Özet

• Buzullar yeryüzündeki en büyük tatlı su rezervidir ancak katı hâlde olduklarından doğrudan kullanımı zordur; en geniş buzul örtüleri Antarktika ve Grönland'dadır, Alpler/And Dağları/Himalayalar önemli dağ buzulu alanlarıdır.
• Sulak alanlar Ramsar Sözleşmesi'nde tanımlanmıştır; dünyada 2.400'den fazla Ramsar Alanı, Türkiye'de ise 14 Ramsar Alanı bulunmaktadır.
• Yer altı suları geçirimli tabakalarda akifer olarak birikir, kaynak noktalarından (karstik, artezyen, yamaç, fay, gayzer) yüzeye çıkar ve Çad Gölü, Colorado Nehri, Sapanca/Beyşehir Gölü gibi yüzey sularının beslenmesinde kritik rol oynar; dağılışı iklime bağlı olarak eşit değildir.