Türkü Türü ve "Turnalar"

Türkü Nedir?

Türkü, hece ölçüsünün genellikle 7'li, 8'li ve 11'li kalıplarıyla bir ezgi eşliğinde söylenen, farklı nazım birimlerinden oluşan anonim halk edebiyatı nazım biçimidir; günümüzde söyleyeni ve besteleyeni bilinen türküler de bulunmaktadır. Türküler bent ve kavuştak (bağlama) adı verilen iki bölümden oluşur: asıl konunun işlendiği bölüme bent, bentlerin sonunda tekrar edilen dize veya dizelere kavuştak denir; bentlerin ve kavuştakların kendine özgü dize sayısı ve kafiye düzeni vardır.

Türkülerin Oluşumu ve Yayılması

Türküler halkın ortak malıdır; sevilen, beğenilen, ağızdan ağıza dolaşan kültür ürünleri oldukları için yayılmaları doğaldır. Eskiden yayma araçları olmadığından türkülerin yayılması ağır ama sürekli olmuştur; ticaret kervanları, gezgin âşıklar, askerler, savaşlar, göçler türkülerin taşınmasını sağlamış, son yıllarda radyo/televizyon/teyp gibi araçlar yayılmayı hızlandırmıştır. Yayılma sırasında türkülerin sözlerinde ve ezgilerinde değişiklikler olur; bu çeşitlenmenin asıl nedeni kaynak kişilerin yetenekleridir. Toplumu ilgilendiren konuların işlenmesi, ezginin dokunaklı oluşu ve sanat yapısının yüksekliği türkülerin ömrünü uzatır; toplum ruhunda iz bırakan kahramanlar, efsaneleşmiş büyük aşklar ve büyük felaketler türkülere konu olurken köy-kasaba ölçeğindeki olaylar üzerine yakılan türkülerin yayılma gücü azdır ve ömürleri kısa olur.

Türkü Varyantları

Yazılı ve sözlü edebiyatta bir eserin aslına göre farklılık gösteren benzerlerine varyant denir; masal, destan, mâni, türkü gibi türlerde ilk çıkışından sonra anlatan veya yazanlar değiştikçe araya katılan sözlerle ilk metinden farklı metinler ortaya çıkar. Örneğin "Çayır Çimen Geze Geze" türküsünün farklı varyantlarında sözler bölgeden bölgeye ve anlatıcıdan anlatıcıya değişiklik gösterir; bu durum türkülerin sözlü gelenek içinde sürekli yeniden şekillendiğinin somut bir kanıtıdır.

Turnalar Türküsü

Ders kitabında incelenen "Turnalar" adlı anonim türkü, dört bentten oluşur ve her bendin sonunda "Katar katar olmuş gelir, turnalar / Eğrim eğrim ne hoş gelir, turnalar" dizeleri kavuştak olarak tekrarlanır. Türkü, göçmen kuşlar olan turnalara seslenen bir söyleyicinin ağzından anlatılır: ilk bentte turnalardan birinin şahin tarafından vurulup yaralandığı, ikinci ve üçüncü bentlerde turnaların avcı tuzağına ve kış soğuğuna karşı uyarıldığı, son bentte ise söyleyicinin turnalardan "nazlı sevdiği"nden haber istediği anlatılır. Türkü, turna motifini bir haberci/sevgili simgesi olarak kullanarak ayrılık, özlem ve kavuşma umudu temalarını işler; bu, Türk halk şiirinde turnaların sıkça sevgiliye ya da gurbete haber taşıyan bir sembol olarak kullanılmasının tipik bir örneğidir.

Özet

• Türkü, bent-kavuştak yapısına sahip, hece ölçüsüyle (7'li/8'li/11'li) söylenen anonim bir halk edebiyatı nazım biçimidir; kervanlar, âşıklar, göçler ve modern iletişim araçları yoluyla yayılır ve bu süreçte sözlerinde/ezgisinde değişiklikler (varyantlar) oluşur.
• Türkülerin kalıcılığı, işledikleri konunun toplumsal derinliğine (büyük aşklar, kahramanlıklar, felaketler) ve ezgilerinin gücüne bağlıdır; yerel/küçük ölçekli olaylara dayanan türküler dar çevrede kalıp kısa ömürlü olur.
• "Turnalar" türküsü, göçmen turna kuşlarına seslenen dört bentlik yapısıyla ayrılık ve sevgiliden haber alma temasını işler; kavuştağın her bentte tekrarlanması türküye hem ahenk hem duygusal bütünlük kazandırır.