Sözlü Gelenekte Şiir: Koşuk ve Koşma

Şiir Nedir?

Zengin semboller, çağrışımlar, ritimli sözler ve seslerin ahenkli kullanımıyla ortaya çıkan edebî türe şiir denir. Şiir dili günlük dilden farklıdır; şiirde zengin anlamlar, çağrışımlar ve imgeler içeren bir dil kullanılır, kelimeler ahenk, anlam ilişkisi, çağrışım ve ses değerine göre özel bir şekilde bir araya getirilir. Şiirde dize, kelime, hece ve seslerin belirli bir düzen içinde kullanılmasıyla ortaya çıkan uyuma ahenk denir; ahenk unsurları şiirde verilmek istenen duygu, anlam ve içerikle doğrudan ilişkilidir. Şiirde okuyucuya iletilmek istenen ana duyguya tema denir; şairler sevgi, özlem, kahramanlık, dostluk, yalnızlık, mutluluk, korku, hüzün, ölüm gibi kavramları tema olarak işler.

Şiir Terimleri: Kafiye, Redif, Ölçü, Nazım Birimi

Kafiye (uyak), şiirde dize sonlarında tekrarlanan, ahenk oluşturan, aynı görevde olmayan ancak benzeşen ses ve hecelerdir. Benzeşen ses sayısına göre türlere ayrılır: tek ses benzerliğine yarım kafiye, iki ses benzerliğine tam kafiye, üç veya daha fazla ses benzerliğine zengin kafiye denir; yazılışları ve söylenişleri aynı ama anlamları farklı sözcüklerin benzerliğine ise cinaslı kafiye denir. Redif, şiirde dize sonlarında tekrarlanan, aralarında ses benzerliği olan, görevleri ve anlamları aynı sözcük veya eklerdir. Ölçü, şiirdeki dizelerin hece sayısına veya hecelerin ses değeri bakımından denkliğine dayanan ahenk unsurudur: hece ölçüsü dizelerin hece sayısı bakımından eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin ses değeri açısından denkliğine dayanır; serbest ölçüde herhangi bir ölçüye bağlı kalınmaz. Şiirde anlam bütünlüğünü sağlayan ve şiiri oluşturan en küçük dize topluluğuna nazım birimi denir. Şiirde şairin kullandığı takma ada mahlas denir (halk şiirinde tapşırma olarak da ifade edilir); Türk halk şiiri ve divan şiirinde şairler genellikle şiirin son bölümünde mahlaslarını kullanır. Şiiri oluşturan bölümlerin sonunda tekrarlanan dizelere nakarat (halk şiirinde kavuştak) denir.

Koşma

Koşma, halk şairlerinin kendilerine özgü bir ezgiyle söyledikleri şiirlerdir; duyguların etkili ve coşkun bir anlatımla dile getirildiği koşmalarda genellikle aşk, tabiat, ölüm gibi temalar işlenir. Konularına göre koşmalar türlere ayrılır: sevgi/güzellik/doğa gibi konuları ele alanlara güzelleme, yiğitlik ve kahramanlığı anlatanlara koçaklama, birinin ölümünden duyulan acıyı dile getirenlere ağıt, toplumdaki aksaklıkları eleştirenlere taşlama denir. Koşmalar hece ölçüsüyle ve genellikle 11 heceden oluşan dizelerle söylenir; kafiye düzeni genellikle aaab (abab), cccb, dddb... şeklindedir. Koşmalar, koşuklardan zaman içinde evrilerek ortaya çıkmıştır.

Karacaoğlan, âşık tarzı Türk halk edebiyatının önde gelen şairlerindendir; gerçek adı ve hayatı hakkında kesin bilgi olmasa da şiirleri ve halk arasındaki anlatılar, XVII. yüzyılda Çukurova ve Toroslardaki Türkmen aşiretleri arasında yaşadığını gösterir. Şiirlerinde sıla özlemi, aşk, tabiat, ayrılık, ölüm ve gurbet temalarını işlemiş; koşma nazım şeklinde usta olup koşmalarını genellikle güzelleme türünde söylemiştir.

Koşuk

Koşuk, İslamiyet Öncesi Dönemde toylarda (şenlik, ziyafet) veya kazanılan savaş sonrasındaki eğlencelerde ozan, kam, baksı adı verilen halk şairlerince kopuz eşliğinde söylenen; genellikle aşk, doğa ve yiğitlik konularını işleyen şiirlerdir. Genellikle 7'li, 8'li veya 11'li hece ölçüsüyle oluşturulan koşukların nazım birimi dörtlüktür; kafiye düzeni aaab, cccb, dddb... biçimindedir.

Ders kitabında incelenen ve Dîvânu Lugâti't-Türk'ten alınan anonim bir koşuk, baharın gelişini ve doğadaki canlanmayı betimler: rüzgârın esmesi, kara bulutların gürlemesi, seller, karların erimesi, dağların yeşermesi, hayvanların (sığır, boğa, yaban eşekleri, kulan) canlanması, çiçeklerin açması gibi doğa imgeleriyle örülüdür. Metinde "kara bulıt kökreşür" (kara bulut kükreşir), "taglar suvı akışdı" (dağların suyu yürüdü) gibi dizelerle doğanın uyanışı canlı bir dille anlatılır; şiir konargöçer/atlı-göçebe yaşam tarzına uygun biçimde doğa gözlemine dayalı, somut ve devingen bir dil kullanır.

Özet

• Şiirde ahenk (kafiye, redif, ölçü) ve tema kavramları, bir edebî metnin şiir sayılmasını sağlayan temel yapı taşlarıdır; kafiye yarım/tam/zengin/cinaslı, ölçü ise hece/aruz/serbest olmak üzere sınıflandırılır.
• Koşma, halk şairlerinin ezgiyle söylediği, hece ölçüsü ve 11'li dizelerle oluşturulan, güzelleme/koçaklama/ağıt/taşlama gibi türlere ayrılan bir halk şiiri biçimidir; Karacaoğlan bu türün en önemli temsilcilerindendir.
• Koşuk, İslamiyet öncesi dönemde ozanların kopuz eşliğinde söylediği, dörtlük nazım birimli ve aaab kafiye düzenli şiirlerdir; Dîvânu Lugâti't-Türk'teki örnek koşuk, baharın gelişini ve doğanın uyanışını canlı doğa imgeleriyle anlatarak koşmanın da kökeninde yer alan bu geleneğin özelliklerini yansıtır.