Masal Türü ve "Mercan Kız"

Masal Nedir?

Masal, kahramanları insanlar bazen de hayvanlar ve olağanüstü varlıklar olan, olayların hayalî olarak tasarlandığı, zaman ve mekân unsurlarının belirgin olmadığı, dinleyenleri eğlendirerek eğitmeyi amaçlayan edebî türdür. Masalın öz Türkçe karşılığı ödkünç/ötkünç'tür; Uygurcada "öd" öğüt anlamına gelir, "ödkünç" ise öğüt verici ad, öğüt verici hikâye, ahlak dersi veren alegorik eser anlamındadır. Naki Tezel'e göre masal her milletin dönen aynasıdır; bu aynaya bakıldığında hem eskilerin inançları hem eski zamanların ahlakı görülebilir (Ignácz Kúnos'un görüşü).

Masalın Bölümleri

Masallar geleneksel olarak belirli bir yapıya sahiptir: Masalın başında dinleyicileri masala hazırlamak için bir tekerleme söylenir; tekerlemenin bulunduğu bu bölüme döşeme denir. Daha sonra olay, kişi, zaman ve mekânın tanıtıldığı serim bölümüne yer verilir. Ardından olayların ve çatışmaların yer aldığı düğüm bölümü başlar. Olayların sonuca ulaştığı bölüm çözüm bölümüdür. Masalın sonunda dilek bölümü bulunur; burada bir tekerleme söylenir ve hem masal söyleyicisi hem de dinleyenler için iyi dilekler yer alır.

Masal Anlatıcılığı Geleneği

Halk edebiyatımızın anlatmaya dayanan türleri arasında masalların özel bir yeri vardır; yüzyıllardır Türk insanının önde gelen eğlence vasıtalarından biri olan masal anlatma geleneği günümüzde büyük ölçüde zayıflamıştır. Özellikle kış geceleri ve kadınların topluca iş yaptıkları zamanlarda, tatlı dilli bir anlatıcının söylediği masallara kendini kaptıran dinleyiciler kendilerini masalın kahramanlarıyla özdeşleştirirdi. Masalların başlıca anlatıcıları kadınlardır; dilimizde bu geleneği sürdüren kadın anlatıcılar için "masal anası" terimi kullanılır. Eflatun Cem Güney'in "Öyle ya masal deyip geçmeyin, kökleri vardır geçmişte dayanır durur dağ gibi... Dalları var üstümüzde, yeşerir gider bağ gibi..." sözü, masalların geçmişten günümüze uzanan derin kültürel köklere ve süreklilik taşıyan bir mirasa sahip olduğunu vurgular.

"Mercan Kız" Masalı

Ders kitabında dinleme/izleme metni olarak incelenen "Mercan Kız" masalı, klasik masal unsurlarını taşıyan anonim bir Türk masalıdır. Metinde geçen deyimler, masalın olay örgüsüne dair ipuçları verir: bir oğlan büyüyüp "kılıç kuşanıp at binmeye" (yani kılıcı taşıyacak güce ve yetkiye hak kazanmaya) başladığında ona bir saray yaptırılır; Mercan Kız'ı "ne duyan ne de bilen" olunca herkese haber salınır (haber gönderilir); bir şehzade onu bulmak için "peşine düşer" (izlemeye başlar) ve onu ikna etmek için "bin dereden su getirir" (birçok sebep ileri sürer) ama başaramaz. Masalda bir dev anasının "sağa seğirtip sola seğirtmesi" (iş içinden çıkılmaz duruma girmesi) ve babanın yokluğunda "taht boş kalıp ülke başsız" kalması (yöneticisiz kalması) gibi olaylar geçer; sonunda biri işleri "yoluna koymaya" başlar. Bu deyimler, masalın saray, evlilik, arayış ve olağanüstü varlık (dev anası) motiflerini bir araya getiren tipik bir Türk halk masalı yapısına sahip olduğunu göstermektedir.

Özet

• Masal, olağanüstü kahramanlar ve belirsiz zaman-mekân unsurlarıyla kurgulanan, eğitici ve eğlendirici işlevi olan bir anlatı türüdür; döşeme-serim-düğüm-çözüm-dilek şeklinde beş bölümlük geleneksel bir yapıya sahiptir.
• Masal anlatıcılığı, özellikle "masal anası" olarak anılan kadın anlatıcılar aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü bir gelenektir; bu gelenek günümüzde kitle iletişim araçlarının yaygınlaşmasıyla zayıflamıştır.
• "Mercan Kız" masalı, metinde geçen deyimlerden (kılıç kuşanmak, bin dereden su getirmek, taht boş kalmak gibi) anlaşılacağı üzere saray, evlilik arayışı ve dev anası gibi olağanüstü unsurları bir araya getiren klasik bir Türk halk masalı örneğidir.