Söyleşi (Sohbet) Türü ve "Edebî" Programı

Söyleşi (Sohbet) Nedir?

Söyleşi (sohbet), üslup kaygısı taşımadan okuyucuyla konuşuyormuş gibi samimi bir dille yazılan gazete veya dergi yazılarına verilen addır. Bu yazıların yanı sıra bir sunucunun yönetiminde ya da sunucusuz olarak belirli bir konu üzerinde sohbet havasında geçen hazırlıksız konuşmalar da söyleşi türü içinde değerlendirilir. Söyleşi böylece hem yazılı hem sözlü bir tür olarak karşımıza çıkar; ortak özelliği, resmî ve ağır bir üslup yerine içten, doğal ve konuşma diline yakın bir anlatımın tercih edilmesidir.

"Edebî" Adlı Söyleşi Programı

Derste dinleme/izleme metni olarak incelenen "Edebî" adlı program, bir söyleşi örneğidir. Programda ele alınan konu divan şiiridir; programın amacı, divan şiiriyle ilgili ön yargıları gidermek ve kanıları değiştirmektir. Programda iletişim etkileşimlidir; yani sunucu ile konuşmacı karşılıklı soru-cevap ve söyleşi havasında konuşurlar. Sunucu, söyleşiye yönelik olarak divan şiiri ve şairleriyle ilgili araştırmalar yapmış, sorularını ve örnek metinlerini önceden hazırlamıştır.

Programda İşlenen Görüşler: Divan Edebiyatı ve Aruz

Söyleşide aruz ölçüsü, edebiyat-müzik ilişkisi bağlamında çeşitli benzetmelerle anlatılır: "Aruz, Doğu âleminin notasıdır", "Aruz gizli orkestradır", "Aruz, sözün musikiye dönüştüğü noktadır" gibi ifadelerle aruzun şiiri müzikselleştiren bir ahenk unsuru olduğu vurgulanır. Aruz ayrıca "ahengi milim milim, sesleri gram gram kullanmanın sanatı" olarak tanımlanır ve Batı müziğindeki "do, re, mi, fa" notalarının Türk şiirinde karşılığının fâ'ilâtün gibi aruz kalıpları olduğu belirtilir; aruzun işlevinin gençlere anlatılabilmesi için aruzla yazılmış bir parçanın orkestra eşliğinde dinletilmesi gerektiği söylenir.

Konuşmacı, divan edebiyatının durağan/değişmez bir gelenek olmadığını vurgular: "Aslında klasik edebiyat donuk, statik, yerinde sayan, kendini tekrar eden bir edebiyat olsaydı yedi yüzyıl devam etmezdi" sözüyle, divan şiirinin yüzyıllar boyunca sürekliliğinin onun içindeki değişim ve yenilenmenin kanıtı olduğu ileri sürülür. Bu bağlamda Nabi'nin XVII. yüzyılda eskiyen mazmunlara karşı yeni arayışlar önerdiği, kendisinden sonra da büyük şairlerin yetiştiği belirtilir. Konuşmacı, toplumun kendi klasik edebiyat birikimine olan uzaklığını da eleştirir: "Bizim kadar kendi klasik birikimine bigâne (ilgisiz/yabancı) bir toplum yoktur." Divan edebiyatının toplumsal derinliğine dair "Sosyal hayat, olduğu gibi divan edebiyatının içindedir" görüşü de dile getirilir; buna örnek olarak "İstanbul'da kış çok şiddetli geçmiş, boğaz donmuş; gemiler yaklaşamamış, kıtlık zuhur etmiş" gibi dönemin günlük yaşamına dair ifadeler aktarılır. Söyleşide divan edebiyatı için "Divan edebiyatı, edebiyatımızın belkemiğidir" ve "Sanatkârlık imkânsızı başarabilmenin macerasıdır" değerlendirmeleri de yer alır.

Özet

• Söyleşi (sohbet), samimi ve içten bir üslupla yazılan yazılara verilen ad olmakla birlikte, sunucu eşliğinde veya sunucusuz geçen hazırlıksız sohbet havasındaki konuşmaları da kapsayan hem yazılı hem sözlü bir türdür.
• "Edebî" adlı söyleşi programı, divan şiiriyle ilgili ön yargıları gidermeyi amaçlayan, etkileşimli iletişime dayanan ve önceden araştırma yapılarak hazırlanmış bir dinleme/izleme metnidir.
• Programda aruz ölçüsü müzikle ilişkilendirilerek anlatılır (Doğu âleminin notası, gizli orkestra); divan edebiyatının yedi yüzyıl sürmesi onun durağan değil değişken bir gelenek olduğunun, Nabi gibi şairlerin yenilik arayışlarının ve toplumsal yaşamı içinde barındırmasının kanıtı olarak sunulur.