Gazel Türü ve Necâtî Bey'in "Döne Döne" Redifli Gazeli

Gazel Nedir?

Gazel, divan edebiyatında en yaygın kullanılan nazım biçimlerinden biridir. Gazellerde genellikle aşk, tabiat, güzellik, kadın gibi temalar ele alınır. Beyit nazım birimiyle yazılan gazellerin beyit sayısı 5-15 arasında değişir. Beyitler; aa, ba, ca, da, ea... biçiminde uyaklanır; yani ilk beytin iki dizesi birbiriyle kafiyelidir, sonraki beyitlerin ise yalnızca ikinci dizeleri ilk beyitle aynı kafiyeyi taşır. Gazelin ilk beytine matla, son beytine makta, şiirin en güzel/etkileyici beytine ise beytülgazel adı verilir.

Necâtî Bey Kimdir?

Necâtî Bey (asıl adı İsa, ?-1509), XV. yüzyılın tanınan divan şairlerindendir. Devrinde "Hüsrev-i Rûm" (Anadolu şairlerinin padişahı) unvanıyla anılmıştır. Zengin kelime hazinesi, özgün imge dünyası ve sade diliyle Türk şiirine temel taşı koyanlardan biri kabul edilir; şiirlerinde sade bir Türkçe kullanmış, halk söyleyişleri ile atasözü ve deyimlere sıkça başvurmuştur. Şiirleriyle kendisinden sonra gelen birçok şairi etkilemiş; "döne döne" redifli gazeline başta Bâkî olmak üzere pek çok şair tarafından nazireler (aynı vezin/kafiye/redifle yazılan benzer şiirler) yazılmıştır. Eseri: Divan.

"Döne Döne" Redifli Gazelin Tahlili

Necâtî Bey'in ders kitabında incelenen gazeli "Çıkalı göklere ahum şereri döne döne / Yandı kandîl-i sipihrün cigeri döne döne" dizeleriyle başlar. Gazelin redifi "döne döne" ifadesidir; bu redif, âşığın çektiği ıstırabın defalarca, durmaksızın tekrarlanan bir acı olduğunu vurgular. Gazelin teması aşktır: âşığın ahının (iç çekişinin) göklere kıvılcım kıvılcım çıkışı, gökyüzünün kandilinin bu ahla yanması gibi abartılı (mübalağalı) benzetmelerle âşığın acısı anlatılır. Sevgilinin saçına (zülfüne) asılıp kalan âşığın ayağının yere değmemesi, sevgiliye "Mısır harap oldu" diye haber götüren güvercin (kebûter) motifi gibi imgeler, gazelin divan şiirine özgü mazmun (kalıplaşmış benzetme) dünyasını yansıtır. Son beyitte şair, mahlasını "Ey Necâtî" diyerek kullanır ve meclisteki çalgıcının (mutribin) bu taze şiiri (şi'r-i teri) oynayarak okumasının yakışacağını söyler. Gazelin ölçüsü aruz vezninin Fe'ilâtün/Fe'ilâtün/Fe'ilâtün/Fe'ilün kalıbıdır.

Gazelde geçen bazı Osmanlı Türkçesi kelime ve kelime grupları şunlardır: şerer (kıvılcımlar), kandîl-i sipihr (göğün kandili), zülf (saç), ber-dâr olmak (asılmak), zevk u şevk (zevk ve neşe), şâm (akşam), harâb olmak (perişan olmak), cân ü ser (can ve baş), kebûter (güvercin), meclis (dostlar toplantısı), şeh (padişah), şi'r-i ter (yeni şiir), mutrib (çalgıcı, şarkıcı), nazar eylemek (bakmak).

Karşılaştırma: Kaside Türü ve "Su Kasîdesi"

Ders kitabında gazelle karşılaştırma amacıyla Fuzûlî'nin ünlü Su Kasîdesi'ne de yer verilmiştir. Kaside, gazel gibi beyit nazım birimiyle ve aynı kafiye düzenine (aa, ba, ca...) sahip olmakla birlikte gazelden daha uzun olan, dinî-tasavvufi içerikli bir divan şiiri nazım biçimidir. Fuzûlî'nin Su Kasîdesi, Hz. Peygamber'e duyulan sevgiyi "su" imgesi etrafında işler; şair, suyun gönlündeki ateşe çare olamayışından başlayarak suyun çeşitli özelliklerini (duvarları aşındırması, gül bahçelerini canlandırması, Hz. Peygamber'in ayağının toprağına ulaşmaya çalışması gibi) Hz. Peygamber'e duyulan özlem ve bağlılıkla ilişkilendirir. Kasidenin ölçüsü de gazelinkiyle aynı aruz kalıbı olan Fâ'ilâtün/Fâ'ilâtün/Fâ'ilâtün/Fâ'ilündür. Bu karşılaştırma, gazel ile kasidenin biçimce (beyit, kafiye düzeni, aruz ölçüsü) benzerlik taşırken tema bakımından ayrıldığını gösterir: gazelde beşerî aşk, kasidede ise dinî içerik ön plandadır.

Özet

• Gazel, divan edebiyatının en yaygın nazım biçimlerinden biridir; beyit nazım birimiyle yazılır, 5-15 beyit arasında değişir, aa/ba/ca/da/ea kafiye düzenine sahiptir; ilk beytine matla, son beytine makta, en güzel beytine beytülgazel denir.
• Necâtî Bey, XV. yüzyılda yaşamış, "Hüsrev-i Rûm" unvanıyla anılan, sade dili ve halk söyleyişlerine sık başvurmasıyla tanınan bir divan şairidir; "döne döne" redifli gazeline sonraki şairlerce (özellikle Bâkî) nazireler yazılmıştır.
• Necâtî Bey'in gazeli, aşk temasını "döne döne" redifi ve göz yaşı/ateş/güvercin gibi mazmunlarla işler; Fuzûlî'nin aynı aruz ölçüsüyle yazdığı Su Kasîdesi ile karşılaştırıldığında, gazel ile kasidenin biçimce benzer fakat tema bakımından (beşerî aşk / dinî içerik) farklı olduğu görülür.