Mesnevi Türü ve Şeyhî'nin "Harnâme"si

Mesnevi Nedir?

Mesnevi, her beyti kendi arasında kafiyeli olan bir divan şiiri nazım biçimidir. Kafiye düzeni aa, bb, cc, dd, ee... biçimindedir; bu kafiyelenme sayesinde mesnevilerin beyit sayısı sınırsızdır, uzun anlatılar yazmaya elverişlidir. Mesnevilerde genellikle aşk, kahramanlık, tasavvuf, din gibi temalar işlenir; bu yapısıyla mesnevi, divan edebiyatının hikâye anlatmaya en uygun nazım biçimi kabul edilir.

Şeyhî Kimdir?

Şeyhî (asıl adı Yusuf Sinaneddin, 1371?-1431?), XV. yüzyılın büyük divan şairlerindendir. Hekim Sinan olarak şöhret bulmuş, Çelebi Mehmet'in hekimliğini yapmıştır. Kaynaklar, onun özellikle mesnevi alanında bir üstat olduğu konusunda hemfikirdir; zarif bir dile, zengin bir hayale ve canlı bir tasvir yeteneğine sahiptir. Harnâme adlı mesnevisi, Türk edebiyatında hiciv türünün en güzel örneklerinden biri kabul edilmiştir. Aşk temalı Hüsrev ü Şirin mesnevisi de başarılı mesneviler arasında yer alır. Eserleri: Divan, Hüsrev ü Şirin, Harnâme.

"Harnâme"nin Tahlili

Harnâme, "kendisi olmaktan sıkılan bir eşeğin hazin hikâyesi" olarak tanıtılır ve gerçek bir hayat hikâyesinden uyarlandığı belirtilir. Eserin kişileri eşek, eşeğin sahibi, öküzler, bilge (pîr) eşek ve ekin sahibidir. Mesnevinin başında yer alan "Batıl isteyü hakdan ayrıldum / Boynuz umdum kulakdan ayrıldum" dizeleri, hikâyenin özetini de vermektedir: eşek, gerçek olmayan bir şeyin (boynuzun) peşine düşerek doğru yoldan ayrılmış, boynuz umarken kulaklarını bile kaybetmiştir.

Ders kitabında incelenen bölümde eşek, otlakta gördüğü semiz ve kuvvetli öküzleri kıskanır; onların neden boynuza (sultan tacına) layık görüldüğünü, kendisinin neden bu şereften yoksun kaldığını sorgular: "Çün sığırdan eşek nite ola kem" (eşek sığırdan niçin daha aşağı olsun) diyerek kendini öküzle kıyaslar. Yaşlı ve görmüş geçirmiş bilge eşek (pîr eşek) ona şu cevabı verir: Yaratıcı, öküzü rızık sebebi (tarım/ekin işinde çalışan hayvan) kıldığı için ona bu şeref ve nimeti (et, yağ, devlet tacı) vermiştir; eşeğin işi ise odun taşımaktır. Bu cevaptan tatmin olmayan eşek, yüz dert ile geri döner ve kendi kendine "ben de buğday işleyeyim, yazı kışı o işte geçireyim, ben de böylece şeref ve değer kazanayım" diye karar verir. Mesnevinin başındaki dizelerden anlaşıldığı üzere, eşeğin bu hırsı onu tarlaya götürür; ancak sonunda umduğu boynuza kavuşamadığı gibi kulaklarını da kaybederek hüsrana uğrar.

Harnâme'nin dili, dönemin diğer nazım biçimlerine (gazel, kaside vb.) kıyasla sadedir; bu sadelik, eserin halk diline yakın, öğüt verici ve hicivli üslubuyla örtüşür. Eserin ölçüsü aruz vezninin Fe'ilâtün/Mefâ'ilün/Fe'ilün kalıbıdır. Eşek, hikâye boyunca kıskançlık ve hırstan başlayıp bilge eşeğin öğüdüyle bir miktar teselli bulsa da tatmin olmayarak yeniden bir arayışa girer; bu duygusal seyir (imrenme, hayal kırıklığı, yeni bir hırsla harekete geçme), eserin didaktik (öğüt verici) ve hicivli yapısını besler: açgözlülüğün ve kanaatsizliğin sonunun hüsran olduğu mesajı, eşeğin macerası üzerinden dolaylı biçimde (örtük iletiyle) verilir.

Özet

• Mesnevi, aa/bb/cc... kafiye düzenine sahip, beyit sayısı sınırsız, genellikle aşk/kahramanlık/tasavvuf/din temalarını işleyen bir divan şiiri nazım biçimidir.
• Şeyhî, XV. yüzyılda yaşamış, mesnevi alanında üstat kabul edilen bir divan şairidir; Harnâme, Türk edebiyatında hiciv türünün en güzel örneklerinden biri sayılır.
• Harnâme'de eşek, öküzlerin sahip olduğu şeref ve refahı kıskanıp boynuz arzular; bilge eşeğin öküzlerin rızık sebebi olduğu için ödüllendirildiğini anlatan öğüdüne rağmen tatmin olmaz ve kendi hırsıyla (kulaklarını da kaybederek) hüsrana uğrar; eser böylece açgözlülüğün sonucunu sade bir dille ve dolaylı bir öğütle işler.