Destan Türü ve Oğuz Kağan Destanı

Destan Nedir?

Destan, tarihin bilinmeyen dönemlerinde yaşanan ve milletleri derinden etkileyen savaş, doğal afet, göç, kahramanlık gibi olayları anlatan manzum eserlerdir. Destanlarda yer ve zaman unsurları çok belirgin değildir; olağanüstü özelliklere sahip kahramanlar ve bu kahramanların etrafında gelişen olaylar ön plandadır.

Destanlar oluşum biçimlerine göre ikiye ayrılır: doğal destanlar, bir milletin tarihinde iz bırakan olayların halk arasında sözlü gelenekle, zamanla ve anonim olarak şekillenmesiyle oluşur (Oğuz Kağan Destanı bu türdendir). Yapma destanlar ise bir milletin tarihinde önemli görülen olayların şairler tarafından bilinçli olarak yazılmasıyla oluşan destanlardır; yapma destanlarda doğal destanlardan farklı olarak yer, zaman ve kişi unsurları daha belirgin ve gerçekçidir (ör. Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın Kurtuluş Savaşı'nı konu alan Üç Şehitler Destanı).

Motif Kavramı

Motif, bir edebî eserde kendi başlarına konuya özellik kazandıran ögelere denir. Farklı eserlerde yinelenen bir tema, olay, olgu, kişi, eşya ya da söz kalıpları motif olabilir; motifler, edebî eserin ortaya çıktığı toplumun kültürel değerlerini yansıtan sembolik anlamlar taşır.

Oğuz Kağan Destanı'nın Tahlili

Ders kitabında incelenen Oğuz Kağan Destanı, anonim bir Türk destanıdır ve Türklerin İslamiyet öncesi göçebe yaşam biçiminin ve kültürünün izlerini taşır. Destan, Oğuz Kağan'ın olağanüstü doğumuyla başlar: doğduktan kırk gün sonra dile gelip yürümeye başlayan Oğuz'un ayakları öküz ayağına, bileği kurt bileğine, omuzları samura, göğsü ayıya benzetilir; bu abartılı (mübalağalı) benzetmeler, destan kahramanının sıradan insanlardan üstün, olağanüstü bir varlık olduğunu vurgular.

Gençliğinde Oğuz Kağan, halkının sürülerine ve atlarına zarar veren bir gergedanla mücadele eder; önce bir geyik, ardından bir ayı yem olarak bırakır, sonunda pusuya yatıp gergedanı kargısıyla öldürerek halkını kurtarır. Bu bölüm, Oğuz Kağan'ın halkını koruyan alp tipi kahraman özelliğini somutlaştırır. Daha sonra düzenlediği büyük bir toyda (şölen) beyler ve halkı tarafından "Büyük Kağan" ilan edilir; "Elimizden düşmesin ne yayımız ne kalkan! ... Alpler olun savaşta, Bozkurt gibi uluyan!" sözleriyle halkına buyruklarını bildirir.

Destanın önemli bölümlerinden biri Kıpçak akınıdır: Oğuz Han, kendisine itaat etmeyen Urum Kağan'a akın düzenler; İdil (Volga) Nehri'ni geçmek için ordusundaki Uluğ Ordu Beğ, ağaçlardan bir sal yaparak geçişi sağlar ve bu başarısından dolayı "Kıpçak Beğ" adını alır. Akınlar sırasında Karluk ve Kalaç Türk boylarının adlarının türeyişi de anlatılır: kaybolan atını buzlu bir dağda dokuz gün arayıp bulan yiğit beye "Karluk" (kar ile sarılmış), büyük bir evin kilitli kapısını açan bir başka ere ise "Kal! Aç!" sözlerinden dolayı "Kalaç" adı verilir. Bu bölümler, destanlarda ad verme motifinin, kahramanın gösterdiği somut başarı veya özellikle doğrudan ilişkili olduğunu gösterir. Akınlar sırasında Oğuz Kağan'a gök yeleli bir kurt (bozkurt) yol gösterir; bu, Türk destanlarında sıkça karşılaşılan, yol gösterici ve koruyucu bir sembol olan bozkurt motifinin somut bir örneğidir.

Destan, Oğuz Han'ın kırk gün kırk gece süren büyük bir şölen vermesi ve ardından ülkesini oğulları arasında paylaştırması ile sona erer; Oğuz Han bu paylaşımdan önce "Ben ödedim çok şükür, borcumu Gök Tanrıya!" diyerek hükümdarlığı boyunca yaptıklarının hesabını verir.

Destanın Dil, Anlatım ve Kültürel Değeri

Destanda "bayrak, alp, ok, toy, kağan, yarlık (buyruk), budun (halk)" gibi kelime ve kavramlar sıkça geçer; bunlar Türk milli kültürünü yansıtan unsurlardır. Metin, manzum (şiir) biçiminde, abartılı benzetmelerle, kahramanlık ve olağanüstülük vurgusuyla örülüdür; destan kahramanlarının konuşmaları doğrudan aktarılarak (karşılıklı konuşma tekniğiyle) anlatıya canlılık katılmıştır.

Özet

• Destan, tarihin bilinmeyen dönemlerinde yaşanan savaş/göç/kahramanlık gibi olayları olağanüstü kahramanlar etrafında anlatan manzum bir türdür; doğal destanlar (anonim, sözlü gelenekle oluşan) ve yapma destanlar (şairler tarafından bilinçli yazılan) olmak üzere ikiye ayrılır.
• Motif, bir edebî eserde yinelenen ve toplumun kültürel değerlerini sembolik olarak yansıtan tema/olay/kişi/söz kalıbıdır; Oğuz Kağan Destanı'nda bozkurdun yol göstermesi ve kahramanlara başarılarına göre ad verilmesi buna örnektir.
• Oğuz Kağan Destanı; olağanüstü doğum, gergedanla mücadele, Büyük Kağan ilan edilme, Kıpçak akını ve İdil Nehri'ni geçiş, Karluk/Kalaç boylarının türeyişi ve ülkenin oğullar arasında paylaştırılması bölümleriyle, Türk milli kültürünün (bayrak, alp, ok, toy, kağan gibi kavramların) izlerini taşıyan anonim bir doğal destandır.