Türk-İslam Kültürünün Genel Özellikleri

Türkler 9. yüzyıldan itibaren bir taraftan İslamiyet'i kabul etmeye başlarken diğer taraftan bozkır bölgelerinden iklimi daha ılıman olan ve tarım yapılabilen Turfan Havzası, Maveraünnehir, Afganistan, Horasan gibi bölgelere göç etmeye ve buralarda yavaş yavaş yerleşik hayata geçmeye başlamıştı. 12. yüzyıla gelindiğinde Türkistan ve Ortadoğu'daki Türklerin büyük kısmı İslamiyet'i kabul etmişti. Türkistan'da İslamiyet'in yayılmasında Pîr-i Türkistan olarak bilinen Hoca Ahmet Yesevi başta olmak üzere Horasan erenlerinin büyük rolü olmuştur. Amelde İmam-ı Azam Ebu Hanife, itikatta İmam-ı Maturidi'nin öğretilerini esas alan Hoca Ahmet Yesevi'nin öğrencileri Anadolu'ya kadar gelip Türk-İslam kültürünün gelişmesine büyük katkı sağlamıştır.

Temelleri 11 ve 12. yüzyıllarda atılmış olan Türk-İslam kültürü, 14. yüzyıldan itibaren Anadolu ve Balkan Yarımadası'nda hâkim kültür olmuştur. Osmanlı Devleti döneminde Anadolu ve Balkanlar Türk-İslam kültürünün merkezi hâline gelmiştir; şehirleri, kapalı çarşıları, kervansarayları, camileri, hanları, hamamları, köprüleri, vakıf ve imaretleriyle kendine has bir mimari tarzı olan büyük bir medeniyet ortaya çıkmıştır.

10-12. yüzyıllarda Türk devletleri Karahanlılar ve Selçukluların hâkim olduğu İslam dünyası bilim ve sanatın merkezi olmuştur. İslam ülkeleri bu dönemde barış ve hoşgörünün hâkim olduğu, üretim ve ticaretin geliştiği dünyanın en zengin ülkeleri hâline gelmiştir. Bu dönemde İbni Sina, Biruni, Farabi, Ömer Hayyam, Cezeri gibi büyük bilim adamları yetişmiş; medeniyetin gelişmesinde öncü olmuşlardır.

Mimari ve Yerleşik Hayatın Kurumları

Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra yerleşik hayata geçtikleri yerlerde önce cami ve gelen yerleşimcilere yardım etmek için de tekkeler inşa etmişlerdir. Camiler, bünyesinde öğrencilerin eğitim gördüğü birimler ile yoksullara yardım yapılan imaretlerin de bulunduğu külliye adı verilen çok amaçlı yapılar hâline getirilmiştir. Türklerin yaptığı her biri bir sanat eseri olan camiler Türk kültürünün en önemli maddi unsurlarındandır.

Türk-İslam kültürü döneminin önemli özelliklerinden biri de Türklerde denizcilik faaliyetlerinin gelişmesi ve kurumsallaşmasıdır. Konargöçer kültürün hâkim olduğu dönemlerde Hazar, Aral ve Karadeniz kıyılarında yaşayan Türk topluluklarının balıkçılık ve taşımacılık yaptıkları bilinmektedir. Türklerin 11. yüzyıldan itibaren Karadeniz, Akdeniz ve Ege kıyılarına yerleşmesiyle denizcilik gelişmiş, özellikle Osmanlı döneminde kurumsallaşmış ve Türkler denizcilikte söz sahibi milletlerden biri olmuştur. Türkiye günümüzde hemen her türlü deniz aracını üretebilen nadir ülkelerden biri hâline gelmiştir.

El Sanatları ve Ahilik Geleneği

Anadolu ve Balkanlarda halı kilim ve kumaş dokumacılığı, bakır işlemeciliği, süs eşyaları yapımı, demircilik, deri işlemeciliği, saraçlık, aşçılık, marangozluk gibi birçok el sanatı gelişmiştir. Bu işlerle uğraşan esnaf ve zanaatkârlar kendi teşkilatlarını kurarak Türkiye Selçukluları döneminde Ahi Evran tarafından kurulmuş olan ahilik geleneğini devam ettirmişlerdir. Osmanlı dönemindeki lonca teşkilatları ve günümüzdeki meslek odalarının ahilik kültürü ve teşkilatının devamı olduğu söylenebilir.

Bu dönemde yerleşik Türk-İslam kültürü gelişse de kırsal kesimde 16. yüzyılın ortalarına kadar konargöçer Türk kültürü yoğun bir şekilde varlığını sürdürmüştür. Anadolu'da yörük olarak adlandırılan, konargöçer yaşayan ve hayvancılıkla uğraşan Türkler az da olsa hâlâ varlığını sürdürmektedir. Yerleşik hayata geçip köyler kuran Türklerin bir kısmı hâlâ yaz aylarında yaylalara çıkmakta ve yaylak-kışlak geleneğini devam ettirmektedir. Günümüzde konargöçer döneme ait örf ve âdetler de büyük oranda devam ettirilmiştir.

Özet

• Türk-İslam kültürü 9-12. yüzyıllar arasında Hoca Ahmet Yesevi ve Horasan erenlerinin öncülüğünde şekillenmiş, 14. yüzyıldan itibaren Anadolu ve Balkanlar'da hâkim kültür hâline gelmiştir.
• Karahanlı ve Selçuklu dönemi İslam dünyasını bilim ve sanatın merkezi yapmış; İbni Sina, Biruni, Farabi, Ömer Hayyam, Cezeri gibi bilginler bu dönemde yetişmiştir.
• Külliye mimarisi, denizcilikte kurumsallaşma, Ahi Evran'ın kurduğu ahilik teşkilatı (günümüzün meslek odalarının atası) ve yörüklerde devam eden konargöçer gelenekler Türk-İslam kültürünün somut mirasındandır.