Türk Dünyasının Coğrafi Sınırları ve Yayılım Alanları

Türkler, tarihin ilk çağlarından bu yana varlığını devam ettiren kadim milletlerdendir. Binlerce yıllık tarihî süreçte Asya ve Avrupa'da çok geniş bölgelere yayılmış, yerleşmiş ve hareket hâlinde bulunmuşlardır. Türk kültürünün eski dönemleriyle ilgili bilgiler arkeolojik kazılardan, bıraktıkları yazıtlardan, etkileşim hâlinde oldukları diğer milletler ve devletlerin yazılı kaynakları ile dilden dile aktarılan hikâye ve destanlardan elde edilmektedir.

Türk Kültürünün Ocağı: Türkistan

Bilim insanları, Türklerin ilk ana yurdunun Orta Asya'da Altay Dağları merkez olmak üzere doğuda Kingan Dağları, kuzeyde Sibirya Ormanları; güneyde Amu Derya Irmağı (Ceyhun), Hindikuş ve Altın dağları, batıda Ural Dağları ve Hazar Denizi arasında kalan bölge olduğunu ifade etmektedir. Kültürün doğduğu, ortaya çıktığı ve dünyaya yayıldığı yere kültür ocağı adı verilir; dolayısıyla Türk kültür ocağının Asya kıtasındaki konumu Orta Asya'dır. Türk halklarının yaşadığı bu geniş bölge, tarihî, kültürel ve etnik açıdan Türklerin yoğun olarak yaşadığı bir coğrafyayı içermesinden dolayı Türkistan ya da Türkeli olarak da adlandırılmaktadır.

Türk dünyası ise Türk halklarının yaşadığı; ortak tarih, dil, kültür ile gelenekleri paylaştığı geniş bir coğrafi alanı ifade etmektedir. Bu açıdan Türk dünyası ifadesi sadece siyasi sınırları değil aynı zamanda etnik, tarihî ve kültürel bağları da kapsamaktadır.

Türklerin tarihin çeşitli dönemlerinde göçlerle Hazar Denizi'nin kuzeyinden Kafkasya'ya, Karadeniz'in kuzeyine, Balkan Yarımadası'na ve Macaristan'a; Hazar Denizi'nin güneyinden İran'a, Anadolu'ya ve Mezopotamya'ya kadar yayıldığı görülmektedir. Türklerin göçlerle güneyde Afganistan'a ve Hindistan'a, kuzeyde Sibirya Ormanları'na, doğuda Çin'e kadar yayıldığı bilinmektedir.

Arkeolojik Bulgular ve Erken Türk Kültürleri

Bilim insanlarının yaptığı araştırmalarda Türk kültür ve medeniyetine ait olduğu belirlenen en eski bulguların Orta Asya'nın çeşitli bölgelerinde olduğu tespit edilmiştir. Türklerin atalarına ait bulguların elde edildiği başlıca arkeolojik kazı alanları ve bu alanlardaki kültürler şunlardır:

• Anav kültürü (Aşkabat yakınları, MÖ 4000-1000)
• Kelteminar kültürü (Aral Gölü çevresi, MÖ 3000)
• Afenosyeva kültürü (Altay ve Sayan dağları arası, MÖ 3000-1700)
• Andranova kültürü (Tanrı Dağları ile Yayık Nehri arasındaki bozkırlar, MÖ 1700-1200)
• Karasuk kültürü (Karasuk Irmağı çevresi, MÖ 1200-700)
• Tagar ve Taştık kültürü (Abakan bozkırları, MÖ 700-100)

Saka (İskit), Hun, Göktürk ve Uygur Kağanlığı hakkında daha fazla bilgi ve bulguya sahip olunan ilk Türk devletleridir. Bu devletlerin Orta Asya'da Altay Dağları'nın batı ve doğusundaki bölgelerde kurulduğu ve genişlediği dikkate alındığında Türklerin ilk ana yurdunun Asya'nın orta kısmı olduğu söylenebilir.

Göçler ve Türk Kültürünün Yayılması

Türkistan'ın giderek kuraklaşması ve doğal kaynakların yetersizliği nedeniyle bölgede çoğalan nüfusun varlığını sürdürmesi mümkün değildi. Bu durum Türk boylarının birbiriyle çatışmasına da neden olmaktaydı; Çin ve Moğollarla yaşanan çatışmaların da etkisiyle nüfusun arttığı dönemlerde bölge dışına kitlesel göç hareketleri gerçekleşiyordu. Türkler ilk dönemlerde mevcut yaşam kültürünü sürdürebilmek için Orta Asya'nın bozkır bölgelerine benzeyen, geniş otlakların bulunduğu Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlar ile Macaristan ovaları gibi bölgeleri tercih etmişlerdir.

Tarih boyunca Türkistan'dan çevre bölgelere sürekli olarak göçler yaşanmıştır. Bu kitlesel göçlerin dünya tarihinde önemli değişimlere yol açan başlıcaları şunlardır:

• MÖ 8. yüzyıl: Sakaların (İskitler) Karadeniz'in kuzeyine göç etmesi, oradan Kafkasya ve Anadolu'ya kadar yayılması.
• MS 4. yüzyıl: Hunların Hazar Denizi'nin kuzeyinden Karadeniz'in kuzeyine ve Doğu Avrupa'ya göç etmesi (Kavimler Göçü).

• MS 10-13. yüzyıllar: Oğuzların Hazar Denizi'nin güneyinden İran, Kafkasya, Mezopotamya ve Anadolu'ya göçü.

• yüzyıla kadar gerçekleşen büyük göç hareketleri sonucunda Türklerin yaşadığı ve Türk kültürünün yayıldığı alan çok genişlemiş, Türkler birçok devlet kurarak bu alanlara hâkim olmuştur. Avrasya coğrafyasında Türklerin yaşadığı, geçmişte veya günümüzde devletler kurup hâkim olduğu, Türk kültür ve medeniyetinin yayıldığı ve yaşamaya devam ettiği bölgelere Türk dünyası adı verilmektedir.

Bugünkü Türk devletleri ve topluluklarının yayılış alanı, Türk kültürünün ocağı olarak kabul edilen Orta Asya'ya göre büyük bir değişim geçirmiştir: Avrupa'da Balkan Yarımadası'ndan Doğu Asya'ya, Sibirya'dan Ortadoğu'ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada Türk devletleri, Türk toplulukları ve Türk bölgeleri (TÜRKSOY'a gözlemci üye Tataristan, Başkurdistan, Altay, Saha, Tıva, Hakas Cumhuriyeti ve Gagavuz Yeri gibi) yer almaktadır. Bu değişimde göç yolları, tarihî ticaret yolları üzerindeki konum ve komşu medeniyetlerle (Çin, İran, Bizans) kurulan etkileşim belirleyici olmuştur.

Özet

• Türk kültürünün ocağı (kültürün doğduğu yer) Orta Asya'dır; bu bölge Türkistan/Türkeli olarak da adlandırılır. Türk dünyası ise Türklerin ortak tarih, dil, kültür ve gelenek paylaştığı çok daha geniş coğrafi alanı ifade eder.
• Anav, Kelteminar, Afenosyeva, Andranova, Karasuk, Tagar-Taştık gibi kültürler Türklerin atalarına ait en eski arkeolojik bulgulardır; Saka, Hun, Göktürk ve Uygur Kağanlığı ilk Türk devletleridir.
• Türkistan'ın kuraklaşması, nüfus artışı ve komşu güçlerle çatışmalar nedeniyle Sakaların Karadeniz'e (MÖ 8. yy), Hunların Avrupa'ya (Kavimler Göçü, MS 4. yy) ve Oğuzların Anadolu'ya (MS 10-13. yy) göçleri Türk kültürünün Avrasya'ya yayılmasını sağlamıştır.