Konargöçer Türk Kültürünün Genel Özellikleri

Tarihsel süreçte farklı yaşam tarzlarına sahip toplumsal kültürler ortaya çıkmıştır. Türkler, yaşam tarzlarını yaşadıkları bölgenin coğrafi koşullarına bağlı olarak oluşturmuştur. Türk kültürü ilk dönemlerde Sibirya'da tayga orman bölgesinde, tarıma uygun olmayan iklimi sert Orta Asya bozkırlarında, toprak ve iklim şartlarının tarıma uygun olduğu Maveraünnehir ve Turfan Havzası gibi bölgelerde gelişmiştir. Türk kültüründe genellikle iç bölgelerde yaşandığı için karasal iklim özellikleri baskındır. Yaşanılan bölgelerdeki doğal koşulların zorlukları ile siyasi mücadeleler sosyal bağların ve toplumsal dayanışmanın kuvvetli olmasını sağlamıştır. Türkler coğrafi koşullara bağlı olarak hem konargöçer hem yerleşik kültür özellikleri taşımakta ve coğrafi koşullara kolay uyum sağlamaktadır. Türk kültüründe karasal özellikler baskın olsa da Türkler denize kıyısı olan bölgelere de yerleşmiş, devletler kurmuş ve denizcilik faaliyetlerinde bulunmuşlardır.

Türk kültürü genel olarak iki döneme ayrılmaktadır: birincisi İslamiyet'ten önce çoğunlukla konargöçer Türk kültürü, ikincisi ise İslamiyet'in kabulünden sonra yerleşik hayata geçişle ortaya çıkan Türk-İslam kültürüdür.

Konargöçer Türk Kültürünün Ortaya Çıkışı

Konargöçer Türk kültürü geniş otlakların bulunduğu Orta Asya bozkır alanlarında ortaya çıkmıştır. Orta Asya bozkır bölgesi; sıcaklık farklarının çok yüksek olduğu, kışın çok sert geçtiği, yaşamı zorlaştıran coğrafi koşullara sahiptir. Bitki örtüsü ilkbahar yağışlarıyla yeşeren kısa boylu otlardan oluşmakta ve otlar yaz başında sararmaktadır; bölgede aşırı soğuklar veya uzun süren kuraklıklar nedeniyle sık sık kıtlık yaşandığı bilinmektedir.

Türklerin ilk atalarının MÖ 5000 yıllarından sonra yavaş yavaş ormanlık alanlardan çıkarak at, koyun, sığır gibi bazı hayvanları evcilleştirip Orta Asya'nın bozkır alanlarına yayıldıkları bilinmektedir. MÖ 1200'lere gelindiğinde Altay Dağları çevresindeki Türk ataları demir madenini işleyebilen, silahlar yapabilen; besledikleri hayvanların yünlerinden halı, kilim, kumaş dokuyabilen ve keçe yapabilen bir toplum hâline gelmiştir. Eyer ve üzengi gibi koşum takımlarını icat ederek at üzerine binip hızlı hareket edebilme ve organize olabilme kabiliyetine erişmişlerdir. Bölgenin coğrafi koşullarının etkisiyle konargöçer yaşam tarzını benimsemişlerdir.

Yaylak-Kışlak Yaşamı ve Ekonomik Faaliyetler

Konargöçer Türk kültüründe hayvan sürülerini beslemek için kışların daha ılık geçtiği kışlak adı verilen alanlara, yazların ise daha serin geçtiği ve taze ot bulunan daha yüksek bölgelerdeki yaylak adı verilen alanlara göç ediliyordu. At ve koyun en fazla beslenen hayvanlardı. Demir, bakır, gümüş ve altın gibi madenlerin işlemeciliğinde oldukça ilerlenmişti.

Barınmak için genelde keçe ve benzeri malzemelerden yapılan, kolayca taşınan ve kurulan çadırlar kullanılıyordu; bazı bölgelerde araba üzerine kurulan çadırlardan oluşan göçer evler de kullanılıyordu. Yetiştirdikleri hayvanlar ile deri, yün, halı, kilim, et, peynir gibi ürünler yakın bölgelerdeki yerleşik toplulukların ürettiği tarım ürünleri, ipekli ve pamuklu ince kumaşlar gibi ürünlerle takas edilerek ticaret yapılıyordu. Türklerin bu dönemde mısır, buğday, arpa, yulaf gibi tahıllar ile bir kısım sebze ve meyveleri yetiştirdikleri de bilinmektedir.

İnanç Sistemi ve Toplumsal Yapı

Konargöçer Türk kültüründe inanç sisteminin merkezinde Gök Tanrı (Kök Tengri) inancı vardı; Gök Tanrı hem maddi gökyüzünü hem de evrenin yaratıcısı ulu varlığı ifade ediyordu. Güneş, Ay, ateş, dağlar, büyük kayalar, ulu ağaçlar, şimşek, fırtına gibi varlıkların ve olağanüstü doğa olaylarının ruhu olduğuna inanılıp kutsal kabul ediliyordu. Kurt, pars, kartal, dağ keçisi gibi güçlü hayvanlar yol gösterici ve sembol olarak görülüyordu. Yüksek bölgelerde yol kenarlarında obo veya ovo adı verilen taş yığınlarından oluşan yapay tepeciklerde dinî ayinler yapılıyor, adaklar adanıyor, kurbanlar kesiliyordu.

Yılın bazı dönemlerinde dinî törenler, ölenler için ise yuğ adı verilen yas törenleri yapılıyordu. Uçmağ (cennet) ve tamu (cehennem) inancı vardı; atalarının ruhlarına saygı ve bağlılık duyuluyor, öldükten sonra yaşamın devam ettiğine inanılıyordu. Ölüler kurgan (korugan) adı verilen büyük mezarlara atları ve özel eşyalarıyla birlikte gömülüyor; kurganlara heykeller ve mağlup ettikleri düşmanları sayısınca balbal adı verilen taşlar dikiliyordu.

Konargöçer Türk toplumunun yapısını; oguş (aile), ailelerin birlikteliğiyle urug, urugların birlikteliğinden boy (kabile) ve boyların birleşmesiyle de budun (ulus, millet, kavim) oluşturuyordu. Oğuzlar, Kıpçaklar, Karluklar, Kırgızlar ve Uygurlar en büyük boy birlikleriydi. Her boyun tamga (damga) adı verilen bir işareti vardı. Ülkeye ve devlete il adı verilirken ili yöneten hükümdara kağan, han, hakan, yabgu gibi unvanlar verilirdi; kağanın Gök Tanrı'dan kut aldığına inanılır ve bir kutsiyet atfedilirdi.

Gelenekler, Takvim ve Yön Sembolizmi

Türk kültüründe evlenmek yeni bir ev ve aile kurmak anlamına geliyordu; gelenekte akraba evliliği yoktu, evlilik diğer boylardan kişilerle yapılırdı. Evlenme, oğlan ve kızın ortak iradesi ile aile büyüklerinin rızasıyla gerçekleşir; arkuçı/savcı adı verilen aracılar süreci yürütürdü. Söz kesme töreninde oğlan tarafı kız tarafına kalıng (başlık) verir, kız tarafı da çeyiz hazırlardı. Evlenen kıza gelin, oğlana küdegü (güvey) denirdi; düğün süresince güveyin yanında sağdıç bulunurdu.

Türklerde her yılın bir hayvan adıyla anıldığı, 12 yıllık döngülerden oluşan bir takvim kullanılıyordu. İlkbaharın başladığı 21 Mart yılbaşı kabul edilir ve bu güne Nevruz (Yeni Gün) adı verilirdi; bu gelenek hâlâ devam etmektedir. Türk kültüründe bitki, hayvan ve yer adlarında renkler yaygın olarak kullanılıyordu: kara kuzeyi, ak batıyı, kızıl güneyi, gök doğuyu temsil ediyordu (örneğin Akdeniz, batıdaki deniz anlamındadır). Bu dönemde Türkler, hâkimiyet altına aldıkları güney bölgelerindeki yerleşik Soğudlar ile doğudaki konargöçer Moğollarla; komşu Çin, İran ve Bizans ile ticari, siyasi ve kültürel ilişki içinde bulunmuşlardır.

Özet

• Konargöçer Türk kültürü, Orta Asya'nın zorlu iklim koşullarına (sert kış, kısa otlak dönemi, kıtlık riski) uyum olarak ortaya çıkmış; yaylak-kışlak göçü, hayvancılık, maden işlemeciliği ve keçe/deri kullanımı bu yaşam tarzının temelini oluşturmuştur.
• İnanç sisteminin merkezinde Gök Tanrı vardı; obo/ovo, kurgan, balbal gibi somut uygulamalarla dinî ve toplumsal yaşam şekillenmiştir.
• Toplum oguş-urug-boy-budun hiyerarşisiyle örgütlenmiş; evlenme, Nevruz ve renk sembolizmi gibi gelenekler günümüze kadar ulaşmıştır.