Bölge Belirleme Kriterleri ve Bölge Türleri

Bölge Kavramı ve Bölgenin Önemi

Coğrafya biliminin temel inceleme alanlarından biri olan mekân, kendi içinde farklı özellikler gösteren alanlara bölünerek incelenir. Bu alanlara bölge adı verilir. Bölge, kendine has doğal ve beşerî özellikleriyle çevresinden ayrılan, kendi içinde ise benzerlik gösteren alanların tamamıdır. İnsanlar, yeryüzünü daha kolay anlamak, yönetmek, ekonomik planlamalar yapmak ve doğal kaynakları verimli kullanmak amacıyla bölgelere ayırırlar. Yeryüzünün büyüklüğü ve çeşitliliği düşünüldüğünde, mekânı bölgeler hâlinde incelemek sadece coğrafyacılar için değil, tüm bilim dalları, karar alıcılar ve sıradan insanlar için vazgeçilmez bir yöntemdir.

Bölge, dünyanın herhangi bir noktasında bulunan ve diğer alanlardan belirli özellikleri ile ayırt edilebilen alanlardır. Bölge oluştururken, bu alanın sınırları içinde kalan yerlerin birbirine olabildiğince benzemesi, sınırların dışında kalan yerlerden ise belirgin şekilde ayrılması hedeflenir. Örneğin, ormanlık bir alan ile çöl alanı birbirinden tamamen farklı özelliklere sahip iki farklı bölgedir. Orman bölgesindeki bitkiler, hayvanlar, toprak yapısı, su kaynakları ve iklim koşulları çöl bölgesinden tamamen farklıdır.

Bölge Belirleme Kriterleri

Bölgeler oluşturulurken çeşitli özellikler dikkate alınır. Bu özelliklere bölge belirleme kriterleri denir. Bu kriterler genel olarak iki ana gruba ayrılır: 1. Doğal (Fiziki) Kriterler: Yer şekilleri, iklim, bitki örtüsü, su kaynakları, toprak türleri, jeolojik yapı vb. 2. Beşerî ve Ekonomik Kriterler: Nüfus yoğunluğu, yerleşme tipleri, tarım, sanayi, madencilik, turizm, ticaret, siyasi idare vb.

Bir bölge, tek bir kritere göre belirlenebileceği gibi (örneğin sadece iklime göre "Akdeniz İklim Bölgesi"), birden fazla kriterin birleşimine göre de (örneğin "Sık Nüfuslu Sanayi Bölgesi") belirlenebilir. Seçilen kriterin özelliği, oluşturulmak istenen bölgenin yeryüzündeki dağılış alanını ve büyüklüğünü doğrudan etkiler. Örneğin yeryüzünde muson ikliminin etkili olduğu alan ile Akdeniz ikliminin etkili olduğu alan birbirinden farklıdır.

1. Doğal (Fiziki) Kriterler

Doğal özelliklere göre belirlenen bölgelerde insan etkisi yoktur veya çok azdır. Yeryüzü şekilleri (dağlık, ovalık, platoluk), iklim tipleri (Ekvatoral, Akdeniz, Karasal), bitki örtüsü (orman, maki, bozkır), su özellikleri (göl, nehir havzası) doğal bölge kriterleridir.

• Yer Şekillerine Göre Bölgeler: Yüksek dağlık bölgeler (Alp-Himalaya Dağlık Bölgesi), düzlük ve ovalık bölgeler (Ganj Ovası).
• İklime Göre Bölgeler: Muson iklim bölgesi, çöl iklim bölgesi, Ekvatoral iklim bölgesi.
• Bitki Örtüsüne Göre Bölgeler: Tropikal yağmur ormanları bölgesi, iğne yapraklı ormanlar (Tayga) bölgesi, savan bölgesi.

2. Beşerî ve Ekonomik Kriterler

İnsanların yeryüzündeki faaliyetleri ve sosyal özelliklerine göre belirlenen bölgelerdir. * Nüfusa Göre Bölgeler: Sık nüfuslu bölgeler (Batı Avrupa, Güneydoğu Asya), seyrek nüfuslu bölgeler (çöller, kutuplar). * Ekonomik Faaliyetlere Göre Bölgeler: Sanayi bölgeleri, tarım bölgeleri, maden bölgeleri, turizm bölgeleri. * Siyasi, Askerî ve Ekonomik Örgütlere Göre Bölgeler: NATO, Avrupa Birliği, Karadeniz Ekonomik İşbirliği vb.

Bölge Türleri: Şekilsel ve İşlevsel Bölgeler

Coğrafyada bölgeler, sahip oldukları özelliklere ve birbirleriyle olan ilişkilerine göre Şekilsel (Formal) Bölge ve İşlevsel (Fonksiyonel) Bölge olmak üzere ikiye ayrılır.

A. Şekilsel (Formal) Bölgeler

Kendi içinde benzerlik gösteren (homojen) yapıdaki bölgelerdir. Belirli bir özellik, bu bölgenin her yerinde aynı veya birbirine çok yakındır. Şekilsel bölgeler doğal ya da beşerî olabilir.

Doğal Şekilsel Bölgeler: Yer şekilleri, iklim, bitki örtüsü gibi doğal özelliklere göre oluşturulan bölgelerdir. * Örnekler: Akdeniz iklim bölgesi, Orta Toroslar dağlık bölgesi, Kızılırmak Nehri Havzası, çernezyom toprak tipi bölgesi, bozkır bitki örtüsü bölgesi. Bu alanlarda doğal görünüm ve yapı birbirine benzerdir.

Beşerî Şekilsel Bölgeler: İnsanların sosyal, kültürel veya ekonomik faaliyetlerinin birbirine benzediği alanlardır. * Örnekler: Türkiye’nin seyrek nüfuslu bölgeleri, Türkiye’nin dağınık kırsal yerleşme bölgeleri, Türk kültür bölgesi, Türkiye’nin pamuk üretim bölgeleri, İslam kültürü bölgesi.

B. İşlevsel (Fonksiyonel) Bölgeler

Ekonomik ve kültürel yönden yerel, ulusal ve küresel çapta diğer bölgelerle etkileşim gösteren, bir merkez (çekirdek) etrafında şekillenen bölgelerdir. İşlevsel bölge, mekânı belirli özelliklerin tekdüzeliğine göre değil, etkileşime, ilişkiye ve sistemli işleyişe göre böler.

Dünya genelinde bazı alanlar ekonomi ve iletişimdeki gelişmeler sonucu kültürel, ekonomik ve politik bölgelerin merkezi konumuna dönüşmüştür. Diğer alanlar bu merkezlerin çevreleri konumundadır. İşlevsel bölge, bir çekirdek (merkez) ve bunu çevreleyen bir alana (etki alanı) sahiptir. Merkezler arasındaki etkileşimin artmasına bağlı olarak bölgelerin işlevsellikleri artabilir veya azalabilir.

İşlevsel Bölgelerin Özellikleri: * İşlevsel bölgeler, merkezî bir kavşak veya odak noktası (örneğin bir şehir, bir havaalanı, büyük bir pazar veya bir liman) etrafında meydana gelen ilişkiler temelinde oluşturulur. * Etkileşimin yoğunluğu, odak noktasından uzaklaştıkça azalır. * Örneğin; İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yönetim ve hizmet alanı, Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) Akdeniz İstatistik Bölgesi veya bir gazetenin dağıtım ağı işlevsel bölgelerdir. * Limanlar da işlevsel bölgeye harika bir örnektir. Örneğin Rotterdam Limanı (Hollanda), Avrupa’nın ve dünyanın dört bir yanından gelen malların taşındığı büyük bir merkezdir. Bu limanın etki alanı, limandan uzaklaştıkça zayıflasa da binlerce kilometrelik işlevsel bir bölge yaratır.

Şekilsel ve İşlevsel Bölge Arasındaki Farklar

• Şekilsel bölge homojenliğe (benzerliğe) dayanırken, işlevsel bölge merkeze bağlılık ve sisteme (etkileşime) dayanır.
• Şekilsel bölgede bölgenin her tarafında özellikler birbirine benzerdir. İşlevsel bölgede ise merkeze yaklaştıkça işlev artar, uzaklaştıkça azalır.
• Şekilsel bölgelerin sınırları daha sabittir veya yavaş değişir (özellikle doğal olanlar), işlevsel bölgelerin etki alanları ve sınırları gün içinde bile değişebilir (örneğin trafik akış bölgesi).

Bölge Sınıflandırmasının Amacı

Bölgeler, eğitim, kamu yönetimi, bölgesel kalkınma planları, istatistik toplama gibi farklı amaçlar için oluşturulabilir. Örneğin Türkiye'de GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) ve DOKAP (Doğu Karadeniz Projesi) gibi bölgeler, kalkınmayı hızlandırmak ve devlet yatırımlarını planlamak amacıyla oluşturulmuş işlevsel ve beşerî-şekilsel özellikleri barındıran planlama bölgeleridir.

Bölgelerin belirlenmesi ve kullanılması, insanın karmaşık yeryüzünü daha sistemli bir şekilde algılamasına ve yönetmesine imkân sağlar. Bu sınıflandırma olmadan dünyanın karmaşıklığı ile başa çıkmak ve verimli politikalar üretmek imkansız olurdu.