Gelin "Türk Dünyasını" Keşfedelim: Ortak Kültür ve Dil Mirasımız

Yeryüzünün geniş coğrafyalarına yayılan Türkler, sadece Türkiye'de yaşayanlardan ibaret değildir. Asya'dan Avrupa'ya uzanan büyük bir alanda, farklı devletler kursalar da aynı soydan gelen, aynı dili (farklı lehçelerle de olsa) konuşan ve ortak bir kültürel mirası paylaşan kocaman bir aileyiz. Bu konumuzda, bağımsızlıklarını ilan eden Türk devletlerini, ortak sözcüklerimizi, efsanelerimizi ve dilimizdeki yazım ile noktalama kurallarının metinlerdeki uygulanışını inceleyeceğiz.

1. Türk Devletleri ve "Soy Birliği" Kavramı

Dünya üzerinde Türkiye Cumhuriyeti dışında kendi bayraklarını özgürce dalgalandıran beş bağımsız Türk devleti daha bulunmaktadır. Bunlar Orta Asya ve Kafkaslar'da konumlanmış olan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'dır. (Ayrıca bağımsız olmayan, farklı devletlerin çatısı altında özerk olarak yaşayan Uygur, Tatar, Başkurt gibi pek çok Türk topluluğu da vardır.)

Bu devletlerin aralarında binlerce kilometrelik coğrafi mesafeler bulunsa da, onları birbirine görünmez bağlarla bağlayan çok güçlü iki unsur vardır: Soy Birliği ve Ortak Kültürel Miras. Soy birliği, aynı atadan, aynı köklerden gelen milletlerin oluşturduğu birliktelik demektir. Binlerce yıl önce Orta Asya'da aynı çadırları paylaşan atalarımız, zamanla farklı coğrafyalara göç etseler de kan bağlarını korumuşlardır.

2. Ortak Kültürel Mirasımız: Destanlar ve Efsaneler

Kültürel miras; önceki kuşaklar (atalarımız) tarafından oluşturulan ve dilden dile, nesilden nesile aktarılarak günümüze ulaşan değerler ve eserler bütünüdür.

Türk dünyasının farklı köşelerine seyahat ettiğinizde, okuduğunuz bir kitabın ya da dinlediğiniz bir masalın size hiç de yabancı gelmediğini fark edersiniz. * Kırgızistanlı dünyaca ünlü yazar Cengiz Aytmatov'un eserlerini okuduğumuzda, anlattığı mitolojik hikâyelerin bizim kahramanlarımıza ne kadar benzediğini görürüz. * Kazakistan'a gittiğimizde; Leyla ile Mecnun, Yusuf ile Züleyha hikâyelerini ya da saçsız ama çok zeki masal kahramanımız Keloğlan (Kelbala) masallarını dinleyebiliriz. Battal Gazi destanı da iki ülke arasında ortak bir değerdir. * Özbekistan ve Türkmenistan topraklarında Köroğlu Destanı ve Aslı ile Kerem hikâyeleri dilden dile dolaşmaya devam etmektedir.

Farklı coğrafyalarda yaşayan insanların, aynı kahramanların üzüntüsüyle ağlayıp sevinciyle gülmesi, ortak kültürel mirasın ne kadar güçlü bir bağ olduğunu gösterir.

3. Lehçe Nedir? Ortak Kelimelerimiz

Türk milleti farklı coğrafyalara dağıldıkça, aradaki iletişim zayıflamış ve Türkçe zaman içinde bazı ses, yapı ve kelime farklılıklarına uğrayarak dallara ayrılmıştır.

Bir dilin tarihsel, bölgesel ve siyasal sebeplerden dolayı ses, yapı ve söz dizimi özellikleriyle birbirinden ayrılan her bir koluna lehçe (veya şive) denir. Kazak Türkçesi, Kırgız Türkçesi, Özbek Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi aslında hep aynı ağacın (Türkçenin) farklı kollarıdır.

Ne Kadar Anlaşabiliriz?

Türkiye'den yola çıkıp doğuya doğru ilerledikçe karşımıza çıkan kelimeler bizi hem şaşırtır hem de gülümsetir. Ortak kelimelerimiz sayesinde yabancı bir ülkede hiç sözlük kullanmadan anlaşabilmek mümkündür.

• Kazakistan'da: Yumurta yerine jumırtqa, çay yerine şay, otobüs yerine avtobus dendiğini duyarsınız. Ayrıca kullandıkları "Birlik bolmay, tirlik bolmas" atasözü, bizim "Birlik olmadan, dirlik olmaz" atasözümüzün birebir aynısıdır.
• Özbekistan'da: Öğrenciye talaba, zeytine zaytun, elmaya olma, çikolataya shokolad derler. Kelimelerin sesletimleri biraz değişse de aslı aynıdır.
• Türkmenistan'da: Bir Türkmen "Acı söz okdan yaman." dediğinde, aslında bize "Acı söz oktan kötü." demek istediğini çok rahat anlayabiliriz.
• Azerbaycan'da: Dilimize ve coğrafyamıza en yakın Türk devleti Azerbaycan'dır. Sokakta yürürken birine rahatlıkla "Nasılsın? Nerelisin? Ne iş yapıyorsun?" diyerek sohbet başlatabilirsiniz, zira dillerimiz arasında neredeyse hiç çeviri gerektirmeyen bir yakınlık vardır.

4. Yazım ve Noktalama Becerilerini Metin Üzerinde Uygulamak

Okuduğumuz metinlerde sadece bilgi öğrenmekle kalmaz, aynı zamanda dilimizin kurallarını da pekiştiririz. Bir metin okunurken şu yazım ve noktalama kurallarına her zaman dikkat edilmelidir:

1. Büyük Harflerin Kullanımı: Ülke, millet ve dil isimleri her zaman büyük harfle başlar. * Yanlış: türk devletlerinden kazakistan'da kazakça konuşulur. * Doğru: Türk devletlerinden Kazakistan'da Kazakça konuşulur.

2. Özel İsimlere Gelen Eklerin Ayrılması: Ülke ve millet isimlerine gelen çekim ekleri kesme işareti (') ile ayrılır. Ancak dil ve lehçe isimlerine gelen yapım ekleri ile çoğul ekleri (-ler, -lar) asla kesme işareti ile ayrılmaz. * Doğru: Azerbaycan'a, Özbekistan'da, Türkmen'in. * Doğru: Türkçenin güzellikleri, Kazakçayı öğreniyorum. (Dil isimlerine gelen ekler ayrılmaz.) * Doğru: Türkler, Kırgızlar. (-ler/-lar çoğul eki ayrılmaz.)

3. Noktalama İşaretlerinin Görevleri: Okuduğumuz metinde düşünceler sıralanırken virgül (,), cümle bittiğinde nokta (.), soru sorulduğunda soru işareti (?) kullanılmıştır. * "Sizlerin de hayalinde yurt dışına çıkmak ve farklı ülkeleri gezip görmek var mı?" cümlesinde soru anlamı olduğu için cümlenin sonuna soru işareti konmuştur. Ayrıca cümlede geçen "yurt dışı" kelimesi ayrı yazılır. (İç, dış, sıra sözleriyle oluşturulan kelime ve terimler ayrı yazılır: yasa dışı, hafta içi, ardı sıra vb.)

Dilimizin kurallarını doğru kullanmak, sadece sınavlar için değil, zengin kültürel mirasımızı bizden sonraki nesillere bozulmadan, doğru bir şekilde aktarabilmek için de çok önemlidir.