Destek ve Hareket Sisteminin Yapıları
Destek ve Hareket Sistemi Nedir?
Sabah yataktan kalkıp yüzümüzü yıkamaya gittiğimizde, okulumuzda koşarken, arkadaşımızla tenis oynarken, kalemle yazı yazarken ya da en basitinden dik bir şekilde ayakta dururken vücudumuzda harika bir sistem devrededir. Vücudumuza diklik, sağlamlık ve şekil veren, iç organlarımızı dış etkilere karşı koruyan ve canlının yer değiştirmesini (hareket etmesini) sağlayan sisteme Destek ve Hareket Sistemi adı verilir.
Destek ve hareket sistemimiz, vücudumuzun iskeletini ve bu iskeleti hareket ettiren kasları kapsar. Temel olarak dört ana yapıdan oluşur: 1. Kemik (İskelet sisteminin temel taşı) 2. Kıkırdak (Esnek yapı) 3. Eklem (Kemiklerin bağlantı noktası) 4. Kas (Hareket motoru)
Bu sistemin en temel yapısı iskelettir. İskeletimiz; kemikler, eklemler ve kıkırdaktan oluşur. Kaslar ise iskeletin etrafını sararak onun hareket etmesini sağlarlar. Şimdi bu yapıları yakından tanıyalım.
1. Kemikler ve İskeletimiz
İskelet sistemimiz, vücudumuza şekil veren ve dik durmamızı sağlayan sert yapılı organlar olan kemiklerden oluşur. Yetişkin bir insanda yaklaşık 206 adet kemik bulunur (yeni doğmuş bir bebekte kemik sayısı 300'den fazladır, büyüdükçe bu kemiklerin bazıları birleşir).
İskeletimizin Görevleri Nelerdir? * Vücuda şekil verir ve dik durmasını sağlar. * Kaslarla birlikte vücudun hareket etmesini sağlar. * Beyin, kalp, akciğer gibi hayati önem taşıyan iç organlarımızı korur. Örneğin kafatası beyni, göğüs kafesi kalp ve akciğeri korur. * Vücudumuz için gerekli olan kalsiyum, magnezyum ve fosfor gibi bazı mineralleri depolar. (Kemiklerin sert olmasının sebebi biriktirdiği kalsiyumdur.) * Kan hücrelerinin üretimini sağlar. Kemiklerin içindeki kırmızı kemik iliği, kan hücresi üretir.
Vücudumuzdaki kemikler, şekillerine ve boyutlarına göre üç gruba ayrılır:
A. Uzun Kemikler
Boyu eninden belirgin şekilde fazla olan, silindir şeklindeki kemiklerdir. Vücudumuzda hareketin en fazla olduğu kollar ve bacaklarda bulunurlar. İçerisinde kan hücrelerini üreten kırmızı ve sarı kemik iliği barındırır. * Örnekler: Uyluk kemiği (insan vücudundaki en uzun ve en güçlü kemiktir, bacakta bulunur), kaval kemiği, baldır kemiği, kol kemikleri (pazı, ön kol) ve parmak kemikleri. (Parmaklar küçük olsa da boyu eninden uzun olduğu için uzun kemik grubuna girer.)
B. Kısa Kemikler
Boyu ve eni hemen hemen birbirine eşit, küp şeklinde olan kemiklerdir. Genellikle esneklik ve ağırlık taşıma amacıyla bir arada bulunurlar. * Örnekler: El bilek kemikleri ve ayak bilek kemikleri.
C. Yassı Kemikler
Geniş yüzey alanına sahip, levha veya plaka şeklinde, yassılaşmış kemiklerdir. Bu kemiklerin temel görevi genellikle altındaki hayati iç organları bir kalkan gibi korumaktır. Ayrıca kan hücresi üretiminde (kırmızı kemik iliği bulundurduğundan) çok etkilidirler. * Örnekler: Kafatası kemikleri, kaburga kemikleri, kürek kemiği, leğen kemiği, göğüs kemiği.
2. Kıkırdak
Kemiğe göre daha yumuşak ve esnek yapıda, ancak etten daha sert olan dokuya kıkırdak denir. Kıkırdak, tıpkı iskeletin bir destekleyici yastığı veya yaylı süspansiyonu gibi çalışır.
Kıkırdağın Görevleri ve Bulunduğu Yerler: * Uzun kemiklerin uç kısımlarında bulunur. Görevi, kemiklerin birbirine sürtünerek aşınmasını önlemek ve kemiğin boyca uzamasını sağlamaktır. Bir tavuk butu yediğinizde kemiğin ucundaki o beyaz, hafif sert, kıkırdayan kısımdır. * Soluk borusu kıkırdak halkalardan oluşur, böylece soluk borusunun sürekli açık kalmasını sağlar. * Burnumuzun uç kısmı ve kulak kepçemiz kıkırdaktan oluşur. Bu sayede burnumuz ve kulağımız kırılmadan esneyebilir. * Kaburga uçlarında ve omurgadaki omur kemikleri arasında bulunarak esneklik sağlar ve şok emici görevi görür.
3. Eklemler
İki veya daha fazla kemiğin birbirine bağlandığı (eklemlendiği) noktalara eklem denir. Eklemler olmasaydı, vücudumuz tek parça bir heykel veya zırh gibi olur, hareket edemezdik. Eklemler, hareket yeteneklerine göre üçe ayrılır:
A. Oynar Eklemler (Tam Hareketli)
Hareket yeteneği çok yüksek olan, kemiklerin rahatça hareket etmesini sağlayan eklemlerdir. Bu eklemlerde iki kemik arasında aşınmayı önleyen eklem sıvısı ve kıkırdak doku bulunur. Tıpkı kapı menteşesine sürülen makine yağı gibi, eklem sıvısı hareketi pürüzsüzleştirir. * Bulunduğu yerler: Kol, bacak, parmak, omuz ve diz eklemleri.
B. Yarı Oynar Eklemler (Az Hareketli)
Hareket yetenekleri sınırlı olan eklemlerdir. Sadece belirli bir açıya kadar eğilme veya bükülmeye izin verirler. Bu eklemlerde kemikler arasında kıkırdak diskler bulunur, eklem sıvısı yoktur. * Bulunduğu yerler: Omurgamızı oluşturan omur kemikleri arasındaki eklemler, göğüs kafesi ile kaburga arasındaki eklemler ve alt çene eklemi. (Eğer omurgamız oynar eklem olsaydı yılan gibi kıvrılabilirdik, oynamaz eklem olsaydı hiç eğilemezdik.)
C. Oynamaz Eklemler (Hareketsiz)
Hareket yeteneği hiç olmayan eklemlerdir. Kemikler birbirine, testere dişleri gibi sıkı sıkıya ve iç içe geçerek bağlanmıştır. Adeta birbirine kaynamış gibidirler. Eklem sıvısı ve kıkırdak bulunmaz. * Bulunduğu yerler: Kafatası kemikleri, kuyruk sokumu kemikleri ve üst çene kemiği arasındaki eklemler. (Kafatasımız beyni koruduğu için sabit olmak zorundadır.)
4. Kaslar
İskeletin tek başına hareket etme yeteneği yoktur. İskeletimizin etrafını saran, kasılıp gevşeme yeteneği sayesinde kemiklerin ve iç organların hareket etmesini sağlayan dokuya kas denir. Kaslar kasıldığında kısalır ve şişkinleşir, gevşediğinde ise uzar ve incelir. Genellikle kemiklere zıt (antagonist) çalışan iki kas grubu vardır. Biri kasılırken (kolu bükerken) diğeri gevşer.
Kaslar yapı ve çalışma özelliklerine göre üçe ayrılır:
A. Çizgili Kaslar (İskelet Kası)
İskeletimizi, yani kemiklerimizi saran kaslardır. Kırmızı renklidirler. İsteğimizle (bilinçli) çalışırlar (Örneğin, yazı yazarken veya koşarken beynimiz çizgili kaslara emir verir). Çok hızlı kasılırlar ve güçlüdürler, ancak çabuk yorulurlar. * Bulunduğu yerler: Kol, bacak, boyun, sırt, yüz kasları.
B. Düz Kaslar
İç organlarımızın yapısında bulunan kaslardır. Beyaz veya açık pembe renklidirler. İsteğimiz dışında (istemsiz ve bilinçdışı) çalışırlar. Çalışmaları yavaş, düzenli ve uzun sürelidir. Asla yorulmazlar. (Midenizin kasıldığını hissedemezsiniz ve bunu isteyerek durduramazsınız.) * Bulunduğu yerler: Mide, bağırsak, yemek borusu, kan damarları, akciğer gibi iç organlar.
C. Kalp Kası
Adından da anlaşılacağı gibi sadece kalpte bulunur. Kırmızı renklidir. Yapı olarak çizgili kasa, çalışma şekli olarak düz kasa benzer. Yani çizgili kas gibi güçlü ve hızlı kasılır, ancak düz kas gibi isteğimiz dışında, ritmik, düzenli ve hiç yorulmadan çalışır. Anne karnında atmaya başlar ve hayat boyu durmaksızın çalışır.
Sık Karıştırılan Kavramlar
- Parmak kemikleri kısa kemik midir? Hayır. Boyları kısa gibi görünse de enlerine göre daha uzun oldukları için uzun kemiktirler. Kısa kemiklerin eni ve boyu eşittir (küp gibi).
- Kan hücresini kim üretir? Kan hücresi damarlarda değil, uzun, yassı ve kısa kemiklerin içinde bulunan kırmızı kemik iliğinde üretilir. Bu yüzden sağlıklı kemikler kan dolaşımı için de şarttır.
- Tüm iç organlarda düz kas mı vardır? Hayır. Kalp de bir iç organdır ancak kalpte kendine has özel bir yapı olan "kalp kası" bulunur. Diğer iç organlarda (mide, bağırsak, akciğer) düz kas bulunur.