Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatında (1950-1980 Arası) Roman

1950-1980 yılları arası, Türkiye'nin siyasi, sosyal ve ekonomik yapısında köklü değişimlerin yaşandığı bir dönemdir. Çok partili hayata geçiş, köyden kente göçün hızlanması, sanayileşme çabaları, gecekondu mahallelerinin oluşumu, siyasi darbeler (1960 ve 1971) ve öğrenci hareketleri toplum hayatını derinden sarsmıştır. Doğal olarak bu çalkantılı süreç Türk romanına da yansımış, roman hem nicelik hem de nitelik bakımından büyük bir gelişim göstermiştir.

Bu dönem Türk romanında farklı edebi yönelimler eşzamanlı olarak varlık göstermiştir. Bunlar; toplumcu gerçekçi roman, bireyin iç dünyasını esas alan roman, modernist roman ve milli-dini duyarlılıkları yansıtan roman olarak gruplandırılabilir.

Toplumcu Gerçekçi Roman Eğilimi

1950'lerden itibaren köy edebiyatı olarak da adlandırılan akım ivme kazanmıştır. Köy Enstitüsü mezunu yazarların öncülük ettiği bu anlayışta; ağa-ırgat çatışması, topraksız köylünün sorunları, kan davası, batıl inançlar, cehalet ve köyden kente göç edenlerin yaşadığı zorluklar Marksist/sosyalist bir bakış açısıyla ele alınmıştır.

• Yaşar Kemal: Çukurova'nın doğasını, insanını, pamuk işçilerini, eşkıyalarını destansı bir dille anlatmıştır. İnce Memed, haksızlığa başkaldırının sembolü olmuştur. Yer Demir Gök Bakır, yazarın Toroslar'da kışın çetin şartlarında yaşayan köylülerin yoksulluğunu, korkularını ve kendi içlerinde nasıl bir sığınak (ermiş) yarattıklarını efsanevi bir atmosferde anlattığı önemli eserlerindendir. Romanda doğa ile insanın mücadelesi, yöresel dilin zenginliğiyle harmanlanarak okuyucuya sunulur. Meryemce, Adil Efendi, Muhtar Sefer gibi unutulmaz karakterler barındırır.
• Orhan Kemal: Çukurova'daki tarım işçilerini ve İstanbul'un gecekondu semtlerinde yaşayan, fabrikalarda ezilen küçük insanları (işçiler, işsizler, sokak çocukları) anlatmıştır. Bereketli Topraklar Üzerinde, Murtaza, Eskici ve Oğulları yazarın başyapıtlarındandır. Eserlerinde diyaloglara geniş yer verir.
• Kemal Tahir: Toplumcu gerçekçi olmasına rağmen, Türk toplumunun yapısının Batı'dan farklı olduğunu savunmuş ve köy sorunlarına tarihi/sosyolojik bir perspektifle yaklaşmıştır. Devlet Ana (Osmanlı'nın kuruluşu), Yorgun Savaşçı (Milli Mücadele), Bozkırdaki Çekirdek (Köy Enstitüleri) ve Çorum yöresini anlattığı Sağırdere ile Türk edebiyatında derin izler bırakmıştır.
• Fakir Baykurt: Yılanların Öcü adlı eseriyle köylünün toprak mücadelesini ve köy içindeki hiyerarşik çatışmayı çarpıcı bir biçimde yansıtmıştır.

Modernist Romanın Doğuşu ve Yükselişi

1970'li yıllarla birlikte, klasik olay örgüsünü, kronolojik zaman akışını ve her şeyi bilen ilahi bakış açısını reddeden modernist anlayış Türk romanında etkili olmaya başlamıştır. Yalnızlık, yabancılaşma, bunalım, varoluşsal kaygılar işlenirken; bilinç akışı, iç monolog, geriye dönüş, çoklu bakış açısı gibi yeni anlatım teknikleri kullanılmıştır.

• Oğuz Atay: Tutunamayanlar romanı, Türk edebiyatında modernizmin başkaldırısı kabul edilir. Toplumun kurallarına uyamayan, yabancılaşan aydının ironik ve trajik öyküsünü alışılmışın dışında bir teknikle anlatır. Tehlikeli Oyunlar da aynı çizginin devamıdır.
• Adalet Ağaoğlu: Toplumun geçirdiği değişimleri, aydınların çıkmazlarını ve özellikle kadınların toplumdaki yerini modernist bir teknikle irdelemiştir. Zaman olgusunu kırarak eserlerini kurgular. Ölmeye Yatmak, Bir Düğün Gecesi ve Fikrimin İnce Gülü en önemli romanlarındandır.

Adalet Ağaoğlu ve Fikrimin İnce Gülü

Adalet Ağaoğlu'nun Fikrimin İnce Gülü adlı eseri, Almanya'ya işçi olarak giden ve tüm insani değerlerini, aşkını, ailesini sadece bir otomobile (Mercedes) sahip olma hırsı uğruna harcayan Bayram'ın öyküsüdür. Roman, Bayram'ın Almanya'dan memleketi Balkaya'ya (Eskişehir) o çok sevdiği sarı Mercedes'iyle yaptığı yolculuk sırasında geçer. Ancak yazar, geriye dönüş (flashback) ve bilinç akışı tekniklerini ustaca kullanarak bu yolculuğu aynı zamanda Bayram'ın geçmişine, iç dünyasına ve yozlaşma sürecine doğru bir yolculuğa dönüştürür.

Eser, kapitalist sistemin ve tüketim çılgınlığının bireyi nasıl şekillendirdiğini, insanı nasıl makineleştirdiğini ve yabancılaştırdığını çarpıcı bir biçimde eleştirir. Bayram'ın tek amacı statü sembolü olan o arabaya kavuşmaktır; arabası onun sevgilisi, fikrinin ince gülüdür. Roman boyunca araba saplantısının insanın içini nasıl boşalttığı görülür. Ağaoğlu, bu romanında sadece bir işçinin trajedisini değil, hızla değişen ve maddiyatı her şeyin üstünde tutan bir Türkiye panoramasını da çizer.

Bireyin İç Dünyasını Esas Alan Eğilim

Psikolojik çözümlemelerin ağırlıkta olduğu, insanın doğa ve toplum karşısındaki yalnızlığını anlatan eserler bu dönemde de devam etmiştir. * Ahmet Hamdi Tanpınar: Saatleri Ayarlama Enstitüsü ile Doğu-Batı arasında sıkışmış Türk toplumunu ironik bir dille eleştirirken, Huzur romanında Mümtaz ve Nuran'ın aşkı etrafında musiki, tarih, Doğu-Batı sentezi ve bireysel bunalımları kusursuz bir estetikle anlatır. * Tarık Buğra: Toplumcu gerçekçilerin sınıf çatışması odaklı bakışına karşı çıkmış, insanın bireysel değerlerini ve tarih bilincini öne çıkarmıştır. Küçük Ağa (Milli Mücadele'ye farklı bir bakış), Osmancık ve İbiş'in Rüyası yazarın önemli eserleridir.

Milli ve Dini Duyarlılıkları Yansıtan Roman

Anadolu coğrafyası, Türk tarihi, İslami hassasiyetler, geleneksel aile yapısı gibi konuları işleyen yazarlar da bu dönemde etkili olmuştur. Bahaeddin Özkişi, Mustafa Necati Sepetçioğlu (tarihi romanlarıyla), Emine Işınsu ve Sevinç Çokum bu anlayışın önemli temsilcilerindendir.

Sonuç

1950-1980 dönemi, Türk romanının kendi kabuğunu kırdığı, farklı dünya görüşlerinin ve estetik anlayışların roman formuna başarıyla uyarlandığı bir dönemdir. Köy romanının zirvesi bu yıllarda yaşanırken, Türk romanı aynı zamanda modernizmin karmaşık yapısıyla da bu yıllarda tanışmış ve evrensel bir nitelik kazanmaya başlamıştır.