1980 Sonrası Türk Edebiyatında Roman

1980 yılı, Türkiye'nin siyasi, ekonomik ve toplumsal tarihinde eşine az rastlanır bir kırılma noktasıdır. 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi'nin yarattığı baskı ortamı, toplumun tüm kesimlerini olduğu gibi edebiyat dünyasını da derinden etkilemiştir. Darbe sonrası süreçte, siyasallaşmanın yerini apolitik bir atmosfer, toplumsal kurtuluş ideallerinin yerini ise bireysel kurtuluş arayışları almıştır. Turgut Özal dönemiyle birlikte serbest piyasa ekonomisine geçilmesi, dışa açılma, tüketim toplumunun şekillenmesi ve küreselleşmenin etkileri, Türk insanının değer yargılarını hızla değiştirmiştir. İşte bu köklü değişim rüzgarları, 1980 sonrası Türk romanının hem konusunu hem de anlatım tekniklerini tamamen yenilemiştir.

1980 öncesi romanlarda sıkça görülen 'toplumu aydınlatma', 'sınıf çatışmasını gösterme' veya 'ideolojik bir tezi savunma' amacı, 1980 sonrasında neredeyse tamamen terk edilmiştir. Roman, artık dış dünyadan ziyade insanın iç dünyasına, karmaşık psikolojisine, varoluşsal bunalımlarına ve modern dünyadaki yalnızlığına eğilmiştir. Bu dönemin en çarpıcı gelişmesi ise 'postmodernizm'in Türk edebiyatında ana akım haline gelmesidir.

1980 Sonrası Romanın Temel Özellikleri

1. İdeolojiden Kaçış ve Bireyselleşme: Yazarlar, ideolojik kalıplardan sıyrılarak bireyin iç dünyasına yönelmişlerdir. Modern insanın metropollerdeki yalnızlığı, iletişimsizliği, kimlik bunalımı ve anlamsızlık duygusu temel tema haline gelmiştir. 'Biz' duygusundan ziyade 'ben' duygusu ön plana çıkmıştır.
2. Postmodernizmin Yükselişi ve Teknik Yenilikler: Klasik romanın 'giriş-gelişme-sonuç' şeklindeki lineer kurgusu parçalanmıştır. Zaman çizgisel akmaz; geçmiş, şimdi ve gelecek birbirine karışır. Postmodern romanda kesin doğrular, tek bir gerçeklik yoktur; gerçeklik görecelidir ve yazar tarafından istenildiği gibi kurgulanabilir.
   • Üstkurmaca (Metafiction): Yazar, romanın yazılış sürecini de romana dahil eder. Okuyucuya sürekli 'bunun bir kurgu olduğu', gerçek olmadığı hissettirilir. Yazar adeta okurla oyun oynar.
   • Metinlerarasılık (Intertextuality): Hiçbir metnin bağımsız olmadığı fikrinden yola çıkarak, romanda geçmişteki başka edebi metinlere, masallara, destanlara, dini metinlere göndermeler yapılır, o metinler alıntılanır veya dönüştürülerek yeniden yazılır (Pastiş, Parodi).
   • Çoğulcu Bakış Açısı: Olaylar tek bir anlatıcının tekelinden çıkar. Farklı karakterlerin bakış açılarıyla, bazen de güvenilmez anlatıcılarla (unreliable narrator) okura sunulur.
3. Tarihe Yeni Bir Bakış (Yeni Tarihselcilik): Tarih, resmi belgelerin anlattığı kesin doğrular bütünü olmaktan çıkarılır. Tarihi romanlarda yeni bir anlayış gelişir: Yazar tarihi kendi kurgusuna göre eğer büker, fantastik ögelerle süsler ve ona alternatif bir boyut kazandırır. İhsan Oktay Anar'ın eserleri bunun en güzel örneğidir.
4. Fantastik, Polisiye ve Büyülü Gerçekçiliğin Kullanımı: Gerçek ile hayal, doğaüstü ile sıradan olan ustaca harmanlanmıştır (Büyülü Gerçekçilik - Latife Tekin). Ayrıca Orhan Pamuk'un 'Benim Adım Kırmızı'sında görüldüğü gibi, polisiye kurgu felsefi ve tarihi meseleleri anlatmak için bir araç (çerçeve) olarak kullanılmıştır.
5. Kadın Yazarların Artışı ve Kadın Kimliğinin Sorgulanması: 1980 sonrasında kadın yazarlar Türk edebiyatında güçlü bir şekilde varlık göstermiştir. Ataerkil yapının eleştirisi, kadın bedeni, cinsellik, kadının toplumdaki yeri, evlilik kurumunun sorgulanması gibi konular Pınar Kür, Latife Tekin, İnci Aral, Buket Uzuner, Aslı Erdoğan gibi yazarlar tarafından cesurca işlenmiştir.

Dönemin Önemli Temsilcileri

• Orhan Pamuk: Postmodern romanın Türkiye'deki en güçlü temsilcisi ve 2006 Nobel Edebiyat Ödülü sahibidir. Romanlarında kimlik arayışını, Doğu-Batı sorunsalını, hafızayı ve sanatın doğasını karmaşık kurgularla anlatır. Cevdet Bey ve Oğulları, Sessiz Ev, Beyaz Kale, Kara Kitap, Yeni Hayat, Benim Adım Kırmızı, Kar, Masumiyet Müzesi, Kafamda Bir Tuhaflık en önemli eserleridir. Özellikle Kara Kitap, Şeyh Galip'in Hüsn ü Aşk'ını modern bir İstanbul arkaplanında yeniden yazan metinlerarası bir başyapıttır.
• İhsan Oktay Anar: Felsefi derinliği olan tarihi kurgularını kendine has, eski sözcüklerle bezeli (arkaik) bir dille ve polisiye/fantastik unsurlarla süsleyerek yazar. Eserlerinde 'varlık-yokluk', 'rüya-gerçek' sorgulamaları esastır. Puslu Kıtalar Atlası, Amat, Suskunlar, Efrâsiyâb'ın Hikâyeleri, Yedinci Gün başyapıtlarındandır.
• Hasan Ali Toptaş: Dilin sınırlarını zorlayan, şiirsel üslubu ve Kafkaesk atmosferiyle 'Doğu'nun Kafka'sı' olarak anılır. Gerçekliğin kaygan zemininde dolaşan metinler üretir. Bin Hüzünlü Haz, Gölgesizler, Kayıp Hayaller Kitabı, Uykuların Doğusu önemli romanlarıdır.
• Latife Tekin: Gecekondu yaşamını, kırsalın masalsı ve mitolojik dünyasıyla harmanlayarak 'Büyülü Gerçekçilik' akımının en güzel örneklerinden birini Sevgili Arsız Ölüm adlı eseriyle vermiştir. Berci Kristin Çöp Masalları da aynı çizgidedir.

Bilge Karasu ve 'Kılavuz'

1980 sonrası Türk romanında postmodern, varoluşçu ve felsefi eğilimlerin en özgün temsilcilerinden biri hiç şüphesiz Bilge Karasu'dur. 'Gece', 'Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı', 'Troya'da Ölüm Vardı' gibi eserleriyle Türk edebiyatında derin izler bırakan yazar, metinlerini adeta bir dil kuyumcusu titizliğiyle, her kelimeyi tartarak işler. Onun eserlerinde geleneksel olay örgüsü değil; durumlar, imgeler, korkular, yalnızlıklar ve derin felsefi sorgulamalar ön plandadır.

Karasu'nun Kılavuz (1990) adlı romanı, okuru gerçekle düşün, kurmaca ile yaşantının birbirine karıştığı son derece tekinsiz bir yolculuğa çıkarır. Romanın başkahramanı Uğur, bir gazete ilanı üzerine yaşlı bir beyin (Mümtaz Bey) refakatçisi ve bakıcısı olmak üzere yazlık bir sahil kentine gider. Ancak Uğur, bu evde kendini açıklanamaz olayların, garip rastlantıların, ürkütücü aynaların, gölgelerin ve gizemli insanların içinde bulur.

Romanda, bir yanda Uğur'un gerçekte yaşadıkları (veya yaşadığını sandıkları), diğer yanda Uğur'un yazmaya çalıştığı metinler (kurmaca) yer alır. Yazar, okuyucuyu sürekli olarak hangi düzlemde (gerçeklik düzleminde mi, rüya düzleminde mi, yoksa Uğur'un masabaşında yazdığı hikayenin içinde mi) olduğu konusunda şüpheye düşürür. Bu durum tam bir üstkurmaca örneğidir. Uğur, yazdıkça yaşananlar değişmekte, yaşadıkça yazdıkları metnini etkilemektedir. Karakter kendi yazdığı hikayenin içinde kaybolur.

Eserde 'Gümüş' adlı bir kedi yer alır. Bu kedi, sıradan bir evcil hayvan olmaktan çıkarak gizemli, akıl sır ermez, olayları uzaktan yönlendiren, adeta evdeki tekinsizliğin sembolik bir bekçisi konumuna dönüşür. Karasu, Kılavuz'da yüzeysel bir polisiye/gizem atmosferi yaratırken, satır aralarında bireyin kendi içindeki karanlıkla, korkularıyla, yazma eyleminin imkansız doğasıyla ve başkalarıyla kurduğu tekinsiz ilişkilerle yüzleşmesini anlatır. Kesintili cümleler, bitmemiş ifadeler, soru işaretleriyle dolu paragraflar ve dilin sınırlarını zorlayan özgün üslubuyla Kılavuz, 1980 sonrası Türk edebiyatında zihinsel çaba gerektiren, çok katmanlı, ucu açık ve modern insanın tedirginliğini kusursuz yansıtan bir modern/postmodern şaheserdir. Bu eseri okumak, okurun da bu karmaşık kurguda kendine bir 'kılavuz' aramasını gerektirir.