I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları

I. Dünya Savaşı (1914-1918), ardında harabeye dönmüş bir Avrupa, parçalanmış imparatorluklar ve milyonlarca ölü bırakarak sona erdi. Savaşın ardından kurulan yeni dünya düzeni ve imzalanan antlaşmalar, kalıcı bir barış getirmek yerine daha büyük bir felaket olan II. Dünya Savaşı'nın tohumlarını ekti. Bu sürecin Osmanlı Devleti açısından en kritik ve acı verici aşamaları ise Mondros Ateşkes Antlaşması ve Paris Barış Konferansı olmuştur.

1. Savaşın Genel Sonuçları

Dört yıl süren bu yıkıcı savaşın küresel çapta çok büyük etkileri olmuştur:

• İmparatorlukların Yıkılışı: Yüzyıllardır haritayı şekillendiren çok uluslu büyük imparatorluklar; Osmanlı İmparatorluğu, Rus Çarlığı, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Alman İmparatorluğu yıkılmıştır.
• Yeni Devletlerin Kuruluşu: Parçalanan imparatorlukların toprakları üzerinde Çekoslovakya, Yugoslavya, Polonya, Macaristan ve Türkiye Cumhuriyeti gibi birçok yeni, bağımsız millî devlet kurulmuştur.
• Siyasi Rejim Değişiklikleri: Savaş sonrası yaşanan ekonomik ve sosyal krizler; Rusya'da Komünizm (Bolşevizm), İtalya'da Faşizm ve Almanya'da Nazizm gibi totaliter, baskıcı rejimlerin doğmasına zemin hazırlamıştır.
• Milletler Cemiyetinin Kurulması: Uluslararası anlaşmazlıkları barışçıl yollarla çözmek ve yeni bir dünya savaşını engellemek amacıyla merkezi Cenevre'de olan Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kurulmuştur. (Ancak İngiltere'nin çıkarlarına hizmet eden bir yapıya dönüştüğü için dünya barışını korumada başarısız olmuştur.)
• Sömürgeciliğin Şekil Değiştirmesi: Wilson İlkeleri'ne göre sömürgeciliğin yasaklanması üzerine galip devletler kurnazca bir yöntem bulmuşlar; işgal etmek istedikleri Ortadoğu gibi bölgeleri kendi himayelerine almak bahanesiyle "Manda ve Himaye" sistemini icat etmişlerdir.

2. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)

Müttefiklerinin savaştan çekilmesi, ordusunun yorulması ve Wilson İlkeleri'ne duyulan güven neticesinde Osmanlı Devleti ateşkes istemek zorunda kaldı. Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey başkanlığındaki Osmanlı heyeti ile İngiliz Amiral Calthorpe arasında Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda imzalanan bu antlaşma, Osmanlı Devleti'ni fiilen sona erdiren, ordusunu dağıtan ve vatanı işgallere açık hale getiren bir "teslimiyet" belgesidir.

Antlaşmanın Kritik Maddeleri ve Yorumları:

• 7. Madde ("Ölüm Maddesi"): "İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek herhangi bir durum ortaya çıkarsa, istedikleri stratejik bir noktayı işgal edebileceklerdir."

• Yorum: Antlaşmanın en tehlikeli maddesidir. İtilaf Devletleri, yapacakları haksız işgallere hukuki bir kılıf hazırlamış ve Anadolu'nun tamamını işgal tehdidi altında bırakmışlardır. İstedikleri yerde sahte bir karışıklık çıkarıp orayı işgal edebilirlerdi.

• 24. Madde: "Vilâyet-i Sitte'de (Doğu Anadolu'daki altı il: Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Elazığ/Harput, Diyarbakır) bir karışıklık çıkarsa buralar işgal edilecektir."

• Yorum: Bu maddenin gizli amacı, Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermeni devleti kurmak için zemin hazırlamaktır.

• Askerî ve Ekonomik Kısıtlamalar: Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacak, Osmanlı ordusu terhis edilecek (dağıtılacak), silah ve cephane İtilaf Devletlerine teslim edilecek, haberleşme (telgraf, telsiz) istasyonları ve ulaşım hatları (demiryolları) İtilaf Devletlerinin denetimine girecektir.

• Yorum: Osmanlı Devleti savunmasız bırakılmış, ülkenin bütünleşmesi ve halkın işgallere karşı birlikte hareket edip örgütlenmesi engellenmek istenmiştir.

Antlaşmanın Uygulanması: Antlaşmanın mürekkebi bile kurumadan, İtilaf Devletleri 7. maddeyi bahane ederek işgallere başladılar. İngilizler petrol zengini Musul'u (ilk işgal edilen toprak), Fransızlar Adana ve çevresini, İtalyanlar ise Antalya ve Konya çevresini işgal ettiler. İtilaf donanması İstanbul Boğazı'na demirledi (13 Kasım 1918). Mustafa Kemal bu gemileri gördüğünde tarihi sözünü söyledi: "Geldikleri gibi giderler!"

3. İşgallere Karşı Tepkiler

Haksız işgaller karşısında İstanbul Hükûmeti ve Padişah (Vahdettin), İtilaf Devletlerini kızdırmamak ve barış antlaşmasının şartlarını ağırlaştırmamak bahanesiyle sessiz kalmayı tercih etmiş, halka sükunet çağrısı yapmıştır.

Ancak Anadolu halkı, canının, malının ve onurunun çiğnendiği bu durum karşısında sessiz kalmadı. Hükûmetten umudu kesen millet, kendi göbeğini kendi kesmek üzere harekete geçti: - İşgalleri protesto etmek ve bölge halkını örgütlemek için Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri kuruldu. - Düşmana silahlı direniş göstermek amacıyla bölgesel ve gönüllü silahlı halk birlikleri olan Kuvây-ı Milliye (Millî Kuvvetler) oluşturuldu. İlk silahlı direniş Hatay Dörtyol'da Fransızlara karşı başladı. Bu tepkiler, Türk milletinin esareti asla kabul etmeyeceğini ve bağımsızlık için topyekûn bir ölüm kalım savaşı (Millî Mücadele) vereceğini tüm dünyaya ilan ediyordu.

4. Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919)

I. Dünya Savaşı'nda yenilen devletlerle yapılacak barış antlaşmalarının şartlarını belirlemek ve dünyayı kendi çıkarlarına göre yeniden şekillendirmek amacıyla İtilaf Devletleri tarafından Paris'te toplanmıştır. Konferansta asıl söz sahibi olan devletler İngiltere, Fransa ve ABD idi.

Konferansın Önemli Gelişmeleri: - Milletler Cemiyetinin kurulmasına karar verildi. - Wilson İlkeleri'nde yer alan savaş tazminatı, "Onarım Bedeli"; sömürgecilik ise "Manda ve Himaye" adını alarak isim değiştirdi. - Batı Anadolu'nun Yunanlılara Verilmesi: Savaş öncesinde gizli antlaşmalarla (St. Jean de Maurienne) İzmir ve çevresi İtalya'ya vaat edilmişti. Ancak İngiltere, Akdeniz'de güçlü bir İtalya görmek yerine, maşa olarak kullanabileceği zayıf bir Yunanistan'ın İzmir'i almasını tercih etti. Bu nedenle sahte raporlar düzenlenerek bölgenin Yunanlılara verilmesi kararlaştırıldı. Bu durum İtilaf Devletleri arasında yaşanan ilk büyük görüş ayrılığıdır ve İtalya konferansı terk etmiştir. - Osmanlı dışındaki diğer mağlup devletlerle barış antlaşmaları (Almanya ile Versailles, Avusturya ile Saint Germain vb.) imzalanırken, Osmanlı topraklarının nasıl paylaşılacağı konusunda kendi aralarında anlaşamadıkları için Osmanlı ile yapılacak barış (Sevr) sonraya bırakılmıştır.

Paris Barış Konferansı, adaleti tesis etmekten çok, galip devletlerin intikam ve açgözlülük hırslarını tatmin ettikleri bir platform olmuştur. Alınan haksız kararlar (özellikle İzmir'in işgali kararı), Türk milletinin Millî Mücadele'yi başlatmasındaki en önemli kıvılcımlardan biri olacaktır.