Ortak Doğal ve Kültürel Mirasa Yönelik Tehditler

Ortak Dünya Mirası Nedir?

Dünya üzerinde sadece bulunduğu ülkeye değil, tüm insanlığa ait kabul edilen eşsiz güzellikteki doğal alanlar ve tarihi/kültürel eserler "ortak dünya mirası" olarak adlandırılır. Bu varlıkların her biri, kendine has kültürel, tarihi veya fiziki öneme sahip değerlerdir. İnsanlığı ortak paydada buluşturan bu mirasın korunması, yalnızca o ülkenin değil, tüm dünyanın sorumluluğundadır.

Bu eşsiz değerlerin korunması amacıyla ulusal ve uluslararası düzeyde çeşitli iş birlikleri yapılmaktadır. Bu çabaların en önemlisi, 16 Kasım 1972 tarihinde kabul edilen "UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme"dir. Bu sözleşmenin temel amacı, evrensel değerlere sahip alanların ve eserlerin korunarak zarar görmeden gelecek nesillere aktarılmasıdır. Dünya Miras Komitesi tarafından yönetilen ve sürekli güncellenen UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde binlerce doğal, kültürel ve karma (hem doğal hem kültürel) miras ögesi bulunmaktadır. Ancak insanlığın bu paha biçilmez hazineleri, günümüzde pek çok tehlikeyle karşı karşıyadır.

Mirası Tehdit Eden Unsurlar

Dünya miras alanlarını tehdit eden faktörler genel olarak doğal ve beşerî (insan kaynaklı) olmak üzere ikiye ayrılabilir, ancak günümüzde asıl büyük tahribatı insan kaynaklı faaliyetler oluşturmaktadır. Bu tehditlerin bir kısmı sadece o bölgeyi etkilerken (bölgesel), bir kısmı tüm dünyayı etkileyen (küresel) boyuttadır.

• Küresel İklim Değişikliği: Artan sıcaklıklar ve buzulların erimesi, deniz seviyelerini yükselterek Venedik gibi tarihi şehirleri su altında kalma tehlikesiyle yüz yüze bırakmaktadır. Ayrıca iklim değişikliği, mercan resifleri gibi doğal miras alanlarını yok etmektedir.
• Savaşlar ve Silahlı Çatışmalar: Özellikle Orta Doğu ve Asya'da yaşanan iç savaşlar ve terör eylemleri, binlerce yıllık tarihi eserlerin ve antik kentlerin bombalanarak veya yağmalanarak yok olmasına neden olmaktadır (Bölgesel tehdit).
• Yasa Dışı Avcılık ve Kaçakçılık: Afrika savanlarındaki doğal parklarda, fildişi ve gergedan boynuzu ticareti için yapılan kaçak avlanmalar doğal mirasın en büyük bölgesel tehditlerinden biridir.
• Orman Tahribatı ve Madencilik: Tropikal yağmur ormanlarının tarım arazisi açmak için kesilmesi ve koruma altındaki alanlarda yapılan madencilik faaliyetleri doğal ekosistemleri geri dönülmez şekilde yok eder.
• Yönetim ve Koruma İhmalleri: İlgili ülkelerin bütçe yetersizlikleri veya hükümetlerin koruma politikalarındaki eksiklikler, bu eserlerin bakımsız kalarak zamanla çürümesine veya yok olmasına yol açar (Küresel ölçekte en yaygın sorunlardan biridir).
• Kontrolsüz Turizm: Bir miras alanının kapasitesinden çok daha fazla turist çekmesi (aşırı turizm), tarihi yapılarda fiziksel aşınmaya ve doğal alanlarda kirliliğe sebep olur.

Dünya Miras Komitesi, varlığı tehlikeye giren alanları tespit edip koruma çabalarını artırmak için "Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi" oluşturmuştur.

Tehlike Altındaki Miraslara Çarpıcı Örnekler

1. Galapagos Adaları (Ekvador)

Güney Amerika'nın batısında Büyük Okyanus'ta yer alan Galapagos Adaları, Charles Darwin'in Evrim Teorisi'ne ilham veren eşsiz biyoçeşitliliği (dev kaplumbağalar, deniz iguanaları vb.) sayesinde UNESCO tarafından 1978 yılında Dünya Mirası ilan edilmiştir. Ancak ilerleyen yıllarda adalara dışarıdan getirilen istilacı hayvan türleri (keçiler, fareler vb.), yasa dışı balıkçılık, artan nüfus, kentsel baskı ve kontrolsüz turizm nedeniyle adanın ekosistemi büyük hasar görmüştür. Bu durum üzerine UNESCO, Galapagos'u 2007'de "Tehlike Altındaki Dünya Mirası" listesine almıştır. Ekvador hükümetinin yürüttüğü sıkı koruma politikaları, ziyaretçi kotaları ve istilacı türlerle mücadele projeleri meyvesini vermiş; Galapagos 2010 yılında tehlike altındaki listeden çıkarılarak eski saygın statüsüne kavuşmuştur. Bu, koruma çabalarının başarılı olabileceğine dair harika bir örnektir.

2. Manovo-Gounda St Floris Ulusal Parkı (Orta Afrika Cumhuriyeti)

Orta Afrika savanlarında yer alan bu devasa park, siyah gergedan, fil, çita, leopar gibi türleri barındıran müthiş bir flora ve fauna zenginliğine sahiptir. Aynı zamanda farklı ekosistemlerin kesiştiği bir kavşak noktasıdır. Ancak bölgede devlet otoritesinin zayıf olması nedeniyle silahlı kaçak avcılar hayvan katliamları yapmıştır. Ayrıca kuraklık, aşırı otlatma ve en önemlisi bölgedeki "elmas madenciliği" faaliyetleri parkın doğasını mahvetmiştir. Tüm bu baskılar nedeniyle park 1997 yılında Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ne dâhil edilmiştir.

3. Bamiyan Vadisi (Afganistan)

İnsanlığın kültürel mirasına yönelik tehditlerin en acı örneklerinden biridir. Afganistan'ın Hindikuş Dağları arasında bulunan Bamiyan Vadisi, İpek Yolu üzerinde yer alan çok önemli bir Budist inanç merkeziydi. Vadide kayalara oyulmuş, farklı medeniyetlerin (Hint, Helenistik, Türk, Sasani) izlerini taşıyan dev Buda heykelleri, manastırlar ve mağaralar bulunmaktaydı. Ancak 2001 yılında, ülkedeki iç savaş ve radikal grupların (Taliban) heykelleri "put" olarak nitelendirmesi sonucunda bu paha biçilmez dev Buda heykelleri dinamitlerle havaya uçurulmuştur. Geriye sadece boş kaya oyukları kalmıştır. Ayrıca vadideki savaş kalıntısı mayınlar, bölgeye erişimi ve restorasyonu engellemektedir. Vadi, 2003 yılında Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

Dünyanın neresinde olursa olsun bu kültürel ve doğal değerler tüm insanlığın hafızasıdır. Koruma-kullanma dengesini gözeterek, yerel halkı eğiterek ve uluslararası yasal yaptırımları artırarak bu mirasları geleceğe taşımak temel sorumluluğumuzdur.