Doğal Çevrenin Yönetilmesinde ve Korunmasında Örgütlenme ve Anlaşmaların Etkileri

Çevresel Örgütlerin Rolü ve Etkisi

Çevre sorunlarının sınır tanımayan küresel bir boyuta ulaşması, uluslararası alanda ortak hareket etme zorunluluğunu doğurmuştur. İklim değişikliği, okyanus kirliliği veya biyoçeşitliliğin azalması gibi sorunlar tek bir ülkenin çabasıyla çözülemeyecek kadar büyüktür. Bu noktada yerel, ulusal, bölgesel ve küresel düzeyde faaliyet gösteren çevresel örgütler (Sivil Toplum Kuruluşları - STK) devreye girmektedir.

Son yıllarda uluslararası çevre politikalarının vazgeçilmez bir parçası haline gelen bu örgütler sürece üç ana aşamada dâhil olurlar: 1. Karar Alma Süreçlerine Katılım: Hükümetlere ve uluslararası kurumlara danışmanlık yaparak çevre dostu politikaların geliştirilmesini sağlarlar. 2. Anlaşmaların Uygulanmasına Katılım: Sahada aktif rol alarak alınan kararların hayata geçirilmesi için projeler yürütürler. 3. Denetleme ve İzleme: Devletlerin veya şirketlerin çevre anlaşmalarına ve kanunlara uyup uymadığını denetler, ihlalleri kamuoyuna duyururlar.

Bu örgütler kamuoyu oluşturma, eylem yapma, farkındalık kampanyaları düzenleme ve politikacılar üzerinde baskı kurma konusunda son derece etkilidirler.

Başlıca Uluslararası ve Ulusal Çevre Örgütleri

• Greenpeace (Yeşil Barış - 1971): Hikâyesi nükleer silahlanmaya karşı yürütülen bir eylemle başlamıştır. Günümüzde küresel ısınma, ormansızlaşma, ticari balina avcılığı, aşırı avlanma ve nükleer enerji gibi konularda şiddet içermeyen, ancak ses getiren aktif eylemler yapmaktadır.
• IUCN (Uluslararası Doğayı Koruma Birliği - 1948): Doğa, insan ve iklimden kaynaklanan sorunları çözmeye çalışır. Nesli tehlike altında olan türleri belirleyen ünlü "Kırmızı Liste"yi yayınlayan kuruluştur.
• WWF (Doğal Hayatı Koruma Vakfı - 1961): Temel hedefi beşerî (insan kaynaklı) faaliyetler nedeniyle tehlike altında bulunan yerleri ve canlı türlerini korumaktır. Logosu "panda" ile tüm dünyada bilinir.
• TEMA (Türkiye Erozyonla Mücadele, Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı - 1992): Türkiye'nin en bilinen çevre örgütlerinden biridir. Erozyon ve çölleşmeye karşı yürüttüğü ağaçlandırma projeleriyle öne çıkar. Ayrıca arazilerin yanlış kullanımının önlenmesi ve ekosistemlerin korunması için çalışır.
• Yeryüzü Dostları (Friends of the Earth - 1971): Çevreyi ve insan haklarını korumanın yanı sıra sürdürülebilir toplumlar inşa etmek için yerel ve küresel kampanyalar düzenler.
• UNEP (Birleşmiş Milletler Çevre Programı - 1972): Birleşmiş Milletler'e bağlı olarak çalışan en üst düzey çevre örgütüdür. İklim değişikliği, biyoçeşitlilik kaybı ve atık yönetimi konularında devletleri bir araya getirerek sürdürülebilir bir çevre inşa etmeye çalışır.

Uluslararası Çevre Anlaşmaları ve Sözleşmeleri

Çevreyi korumak için sadece örgütlerin çabası yetmez; devletleri bağlayıcı yasal metinlere ihtiyaç vardır. Çevre ile ilgili uluslararası anlaşma ve sözleşmeler, devletlerin çevre sorunları karşısında ortak hareket etmesini sağlayan ve kuralları belirleyen hukuki araçlardır. Bu anlaşmalar özellikle devletlerin doğaya verdiği zararı engellemeyi ve doğal kaynakları yönetmeyi hedefler. Sınır aşan kirlilikler (örneğin bir ülkedeki nükleer sızıntının veya fabrika dumanının rüzgarla başka ülkelere gitmesi), devletlerin birbirine bağımlı olduğunu ve işbirliğinin şart olduğunu kanıtlamıştır.

Tarihsel süreçte öne çıkan en önemli çevre sözleşmeleri şunlardır:

1971 - Ramsar Sözleşmesi

İran'ın Ramsar kentinde imzalandığı için bu adı almıştır. Dünyadaki sulak alanların (göller, bataklıklar, deltalar) korunmasını ve sürdürülebilir kullanımını amaçlar. Sözleşmeye taraf olan ülkeler, sınırları içindeki önemli sulak alanları (Ramsar Alanları) belirlemek ve buraları ekolojik dengesini bozmadan yönetmekle yükümlüdür. Göçmen kuşların yaşam alanlarının korunması açısından hayati bir öneme sahiptir.

1972 - Stockholm Konferansı

İsveç'te düzenlenen bu konferans, küresel çevre sorunlarının uluslararası platformda ve devletler düzeyinde tartışıldığı ilk büyük dünya konferansıdır. "Her insanın sağlıklı bir çevrede yaşama ve çevreyi korumaya ilişkin kararlara katılma hakkı olduğu" ilk kez burada vurgulanmıştır. Konferansın en önemli sonuçlarından biri Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) kurulmasıdır.

1973 - CITES (Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaret Konvansiyonu)

Nesli tehlike altındaki vahşi hayvan ve bitki türlerinin (örneğin fil dişi, gergedan boynuzu, egzotik kuşlar) uluslararası ticaretini düzenleyen ve denetleyen sözleşmedir. Amacı, ticari çıkarlar uğruna bu canlıların doğadan tamamen yok edilmesini önlemektir.

1992 - Rio Konferansı (Dünya Zirvesi)

Brezilya'nın Rio de Janeiro kentinde düzenlenen zirve, sürdürülebilir kalkınma kavramının küresel çapta kabul gördüğü yerdir. Bu zirvede çevreyi korumak adına üç çok önemli sözleşme imzaya açılmıştır: - Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (CBD) - BM Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi (UNCCD) - BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC)

1997 - Kyoto Protokolü

Küresel ısınma ve iklim değişikliği ile mücadele konusunda atılmış en önemli adımlardan biridir. 1997'de imzalanmış, 2005'te yürürlüğe girmiştir. Ülkelerin sera gazı emisyonlarını (karbon salınımlarını) belirli hedefler doğrultusunda düşürmelerini mecburi kılmıştır. Kyoto Protokolü, 2020 yılından itibaren yerini Paris Anlaşması'na bırakarak işlevini yitirmiştir.

1998 - Rotterdam Sözleşmesi

Uluslararası ticarette bazı tehlikeli kimyasalların ve tarım ilaçlarının (pestisitlerin) kullanımını kontrol altına almayı amaçlar. Ülkeler arasında tehlikeli kimyasalların ithalatı ve ihracatı konusunda bilgi alışverişini ve ortak karar alma süreçlerini zorunlu kılar. İnsan sağlığına ve doğaya zarar verebilecek asbest, kurşun, cıva, DDT gibi maddelerin dolaşımını sınırlar.

2015 - Paris Anlaşması

Kyoto Protokolü'nün yerini alan, günümüzün en güncel ve en geniş katılımlı iklim anlaşmasıdır. Temel hedefi; küresel ortalama sıcaklık artışını Sanayi Devrimi öncesi döneme göre 2 °C'nin altında (hatta mümkünse 1.5 °C'de) tutmaktır. Paris Anlaşması, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerin kendi karbon emisyonlarını azaltma hedeflerini belirlemesini ve karbon nötr bir dünyaya geçişi öngörür.