Roman Türleri Sınıflandırması ve Üslup Kavramı

Konusuna Göre Roman Türleri

Ders kitabının Bilgi Köşesi'ne göre romanlar konularına göre çeşitli türlere ayrılır. Biyografik roman, yazarların kendi yaşamlarından alınan olayların ve kişilerin kurgulanarak anlatıldığı romandır (Oğuz Atay'ın Bir Bilim Adamının Romanı, Kemal Bilbaşar'ın Zühre Ninem). Otobiyografik roman, yazarın kendi yaşamına ait ayrıntılara ve kendisini etkileyen olay/kişilere yer verir (Peyami Safa'nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, Necip Fazıl Kısakürek'in Kafa Kâğıdı). Sosyal roman toplum yaşamını, belli bir dönemin toplumsal ilişkilerini ve sorunlarını ele alır (Orhan Kemal'in Bereketli Topraklar Üzerinde, Halide Edip Adıvar'ın Sinekli Bakkal). Psikolojik (tahlil) roman, kişilerin ruhsal çözümlemelerini konu alır (Mehmet Rauf'un Eylül'ü, Peyami Safa'nın Bir Tereddüdün Romanı). Tarihî roman konusunu tarihten alır (Kemal Tahir'in Devlet Ana'sı, Tarık Buğra'nın Küçük Ağa'sı). Macera romanı sürekli hareketlilik ve merak uyandırır (Ahmet Mithat Efendi'nin Hasan Mellah'ı, Daniel Defoe'nun Robinson Crusoe'su). Bilim kurgu romanı bilim ve teknolojiden yararlanır (Jules Verne'in Ay'a Yolculuk'u). Tezli roman, yazarın toplumsal/felsefi/siyasi bir görüşü savunmak için kurguladığı öğretici üsluplu romandır (Nabizâde Nâzım'ın Zehra'sı, Ahmet Mithat Efendi'nin Felâtun Bey ile Râkım Efendi'si). Fantastik roman ise gerçeküstü olay/kişi/yerleri konu edinir (Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi'i, C. S. Lewis'in Narnia Günlükleri).

Edebî Akımına Göre Roman Türleri

Romanlar edebî akımlarına göre de sınıflandırılır. Klasik roman, yazıldığı dönemin özelliklerini yansıtan ve etkisi hâlâ süren romandır; ders kitabına göre Türk edebiyatında doğrudan klasik roman türünde bir eser bulunmamaktadır (örnek: Madame de La Fayette'in La Princesse de Clèves'i). Romantik roman, kişilerin duygu/düşüncelerini ve olaylar karşısındaki duygusal tepkilerini ön plana çıkarır (Namık Kemal'in İntibah'ı, Victor Hugo'nun Sefiller'i). Realist roman toplum ve insan yaşamını gerçekçi bir bakışla yansıtır (Halit Ziya Uşaklıgil'in Mai ve Siyah'ı). Natüralist roman, toplumu bir laboratuvar gibi düşünüp olayları bilimsel yöntemlere dayalı yansıtır (Nabizade Nazım'ın Zehra'sı, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Mürebbiye'si). Modernist roman, iç dünyasına çekilen, toplumla çatışan, karamsar bireyi konu edinir; geleneksel anlatım ve yapıdan uzaklaşır (Adalet Ağaoğlu'nun Bir Düğün Gecesi'si, Nezihe Meriç'in Alagün Çocukları'ı). Egzistansiyalist (varoluşçu) roman, bireyin varoluşunu, sorumluluğunu, özgürlüğünü ve hayatın anlamsızlığına bağlı bunalımı işler (Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam'ı, Kafka'nın Dava'sı). Postmodern roman ise kurmaca gerçekliği ön plana çıkarır, edebiyatın temel kurallarını reddeder ve anlam çoğulluğunu hedefler (İhsan Oktay Anar'ın Suskunlar'ı, Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar'ı).

Üslup Kavramı

Ders kitabına göre üslup en kısa tanımıyla anlatım yoludur: bir düşünceyi/duyguyu/kavramı bir yazar bir yolda anlatırken başka bir yazar farklı bir yolda anlatır; üslup yazardan yazara değiştiği gibi konudan konuya, türden türe, çağdan çağa da değişir. Aristoteles'e göre üslup, insana o kadar bağlı ve özeldir ki "yazar sayısı kadar üslup çeşidi vardır." Fransız doğa bilimci Buffon'a göre "üslup, yazarın tâ kendisidir"; Recaizâde Mahmut Ekrem bu sözü Türkçeye "Üslûb-ı beyan ayniyle insandır" diyerek çevirmiştir. Ders kitabına göre önemli yerli/yabancı kaynaklarda sayılan üslup çeşitleri arasında akıcı, bayağı, belgin, canlı, çocuksu, estetik, hoyrat, özensiz, özentili, parçalı, pitoresk, renkli, süslü, sürükleyici, yalın, yapma, yüce ve zarif üslup gibi çok sayıda kategori bulunur.

Alev Alatlı'nın Üslup Örneği

Araştırmacı Oktay Yivli'nin Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki tanıtımına göre, Alev Alatlı'nın romanları üslup çeşitliliğinin somut bir örneğidir. Alatlı, Türkiye'nin çok partili hayata geçtiği 1946'dan günümüze toplumsal/siyasal olayları "bir kronikçinin titizliğiyle" romanlarına yansıtır; yazılarında "toplumsal afazi" (söz yitimi) kavramı üzerinde durur — bunun bir türü olan "celbedilmiş söz yitimi", iletişimde kullanılan terimlerin tam tanımlanamamasından doğan kavram kargaşasıdır. Yivli'ye göre Alatlı'nın sözcük dağarcığı çok geniştir (halk dili, Osmanlı Türkçesi, yabancı diller); cümleleri konuşma dilinden çok yazı dilinin özelliğini taşır ve terim kullanımı bir edebî romanda alışılmadık ölçüdedir. Alatlı "neredeyse deneme ya da makale üslubunu romanlarına taşımıştır"; onun için roman yazmak sanatsal bir oyun değil, okuyucuya bilgi/düşünce aktarmanın bir yoludur. Bazı bölümlerinde hiciv üslubu (abartı, alay), bazılarında ise bilinç akışı üslubu (rüyalar, kâbuslar, simülasyonlarla kurulan karmaşık/tekinsiz hava) kullanır — bu çeşitlilik, Buffon'un "üslup yazarın kendisidir" ilkesinin tek bir yazarda bile birden fazla biçimde tezahür edebileceğini gösterir.

Özet

• Romanlar konularına göre biyografik, otobiyografik, sosyal, psikolojik, tarihî, macera, bilim kurgu, tezli ve fantastik gibi türlere ayrılır.
• Edebî akımına göre romanlar klasik (Türk edebiyatında örneği yok), romantik, realist, natüralist, modernist, egzistansiyalist ve postmodern olarak sınıflandırılır.
• Buffon'a göre "üslup yazarın tâ kendisidir"; Recaizâde Mahmut Ekrem bunu "Üslûb-ı beyan ayniyle insandır" diye Türkçeleştirmiştir.
• Aristoteles'e göre üslup o kadar kişiseldir ki yazar sayısı kadar üslup çeşidi bulunur.
• Oktay Yivli'nin analizine göre Alev Alatlı, geniş sözcük dağarcığı, deneme/makale üslubu, hiciv ve bilinç akışı gibi farklı üslupları aynı yazarlık kariyerinde bir arada kullanabilen bir örnektir.