Biyografi Türü ve Mehmet Akif Ersoy: Bir Milletin Vicdanı

Biyografi Türünün Üç Alt Başlığı

Ders kitabının Bilgi Köşesi'ne göre biyografi türü üç alt başlıkta incelenir: bilimsel biyografi/monografi (doğumdan ölüme kişinin hayat hikâyesini anlatan eserler), biyografik roman (hayatı işlenecek şahsiyetin yaşadıklarının akıcı bir kurguyla birleştirildiği eserler) ve nekroloji (mesleki özellikleriyle tanınan kişilerin ölümü üzerine yazılan yazılar). Fazıl Gökçek'in Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde yer alan Mehmet Akif Ersoy metni, doğumdan ölüme kronolojik bir anlatım izlediği ve nesnel bilgi sunduğu için bilimsel biyografi/monografi türüne örnektir.

Çocukluk, Eğitim ve Memuriyet Yılları

Mehmet Akif Ersoy, İpek kazasından İstanbul'a yerleşen Tahir Efendi ile Buharalı Emine Şerife Hanım'ın oğlu olarak Fatih'in Sarıgüzel mahallesinde doğdu. Emir Buharî mahalle mektebi ve Fatih İptidai Mektebi'nde ilköğretim gördü, babasından Arapça, Esat Dede'den Farsça dersleri aldı. 1888'de babasını kaybedince Mülkiye'den ayrılıp Baytar ve Ziraat Mektebi'ne kaydoldu, 1893'te bu okulu birincilikle bitirerek Orman ve Maadin ve Ziraat Nezareti'nde baytar müfettiş muavini olarak yirmi yıl çalıştı. 1908-1913 arasında İstanbul Darülfünunu Edebiyat Şubesi'nde müderrislik yaptı. Şiirle Halkalı Baytar Mektebi'ndeki öğrenciliği sırasında ilgilenmeye başladı; 1893'ten itibaren Mektep, Hazine-i Fünun gibi dergilerde şiirleri yayımlandı.

Sırat-ı Müstakim Dönemi ve Safahat

1908'de Meşrutiyet'in ilanından sonra Sırat-ı Müstakim dergisiyle (sonradan Sebilürreşat) aktif basın yayın hayatına giren Akif, derginin ilk sayısında yayımlanan "Fatih Camii" şiiriyle başlayarak her hafta şiirlerini yayımladı ve bunları 1911'de Safahat adıyla kitaplaştırdı. Araştırmacı Fazıl Gökçek'e göre bu ilk kitaptaki şiirlerin çoğu toplumun çeşitli kesimlerinden insan manzaralarını yansıtır: "Küfe" ve "Hasta" şiirlerinde çocukların, "Seyfi Baba" ve "Yemişçi İhtiyar"da yaşlıların, "Meyhane"/"Bayram"/"Hasır"/"Köse İmam"da kadınların trajedileri anlatılır — bu yüzden Akif hem "toplumcu şair" hem "millî şair" hem de dinî-hikemî şiirleri dolayısıyla "İslâm şairi" sıfatını kazanmıştır.

Millî Mücadele ve İstiklal Marşı

Mehmet Akif, I. Dünya Savaşı'nın Osmanlı için mağlubiyetle sonuçlanmasının ardından Millî Mücadele'ye fiilen katıldı: 10 Nisan 1920'de Ankara'ya gitmek üzere İstanbul'dan ayrıldı, 30 Nisan 1920'de Hacı Bayram Camii'nde halkı Millî Mücadele'yi desteklemeye çağıran bir vaaz verdi. Haziran'da Burdur milletvekili olarak TBMM'ye girdi, Eskişehir/Burdur/Antalya/Afyon/Konya/Kastamonu gibi şehirlerde direniş çağrısı yapan vaazlar verdi; bazı vaazları ordunun maneviyatını artırmak için bastırılıp dağıtıldı. Ankara Hükûmeti'nin 7 Kasım 1920'de açtığı millî marş yarışmasına, para ödülüne sıcak bakmadığı için katılmayan Akif, Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey'in ısrarı üzerine ödülü almamak şartıyla şiiri yazmayı kabul etti; şiir 1 Mart 1921'de Meclis kürsüsünden okundu ve 12 Mart'ta milletvekillerinin oylarıyla millî marş olarak kabul edildi. Fazıl Gökçek'e göre Mehmet Akif, Millî Mücadele'deki faaliyetlerini İstiklal Marşı ile taçlandırmıştır.

Mısır Yılları ve Ölümü

1923'te Abbas Halim Paşa'nın davetlisi olarak Mısır'a giden Akif, 1925'te Diyanet İşleri Başkanlığı'nca kendisine verilen Kur'an'ı tercüme etme göreviyle uğraşarak 1936'ya kadar aralıklarla Mısır'da kaldı; 1929'dan sonra Kahire Üniversitesi'nde Türkçe dersleri verdi. 1935'te sağlığı bozulunca 1936 Haziran'ında İstanbul'a döndü ve aynı yılın 27 Aralık'ında İstanbul Apartmanı'nda vefat etti; cenazesi Beyazıt Camii'nden kaldırılıp çoğu üniversite öğrencisi olan büyük bir kalabalıkla Edirnekapı Şehitliği karşısına defnedildi (mezarı 1960'ta yol inşaatı nedeniyle Edirnekapı Şehitliği'ne nakledildi).

Eserleri ve Hakkın Sesleri Kitabının Özel Yeri

Fazıl Gökçek'e göre Akif'in eserleri "şiirleri" ve "diğer eserleri" (çoğunlukla tercümeler) olarak ikiye ayrılır; şiirleri de gençlik ve olgunluk dönemi olmak üzere iki başlıkta incelenir. Olgunluk dönemi şiirlerini Safahat, Süleymaniye Kürsüsünde, Hakkın Sesleri, Fatih Kürsüsünde, Hatıralar, Asım ve Gölgeler olmak üzere yedi kitapta topladı. Ders kitabına göre üçüncü kitabı Hakkın Sesleri'nde bazı Kur'an ayetlerini şiirin imkânlarıyla yorumlayan Akif, Balkan Savaşı'nın doğurduğu felaket ve acıları işlemiş, "son felaket" olarak nitelediği bu savaşın millet üzerindeki tahribatını tasvir ederek aynı hataların tekrarlanmaması için uyarılarda bulunmuştur; bu kitaptaki şiirler, daha sonraki Asım'daki kadar güçlü olmayan bir umut taşısa da, Akif'in "isyan"ının en belirgin şekilde göründüğü eserlerdendir.

Bir Sanatçının Değerlendirmesi

Fazıl Gökçek'e göre Mehmet Akif, "kalemini millet ve memleket meselelerine hasretmiş bir sanatkâr"dır; toplumun acılarını terennüm ederken çözüm önerileri de sunan duyarlı ve vicdanlı bir aydındır. Gökçek, genel kanının aksine Akif'in sanat ve estetikten ödün vermediğini, şiirleri üzerinde titiz bir işçilikle çalıştığını ve Türkçeyi her türlü duygu/düşünceyi ifade edebilecek bir şiir dili olarak kullandığını vurgular.

Özet

• Mehmet Akif Ersoy metni, doğumdan ölüme kronolojik anlatımıyla bilimsel biyografi/monografi türüne örnektir.
• Baytar Mektebi'nde şiirle ilgilenmeye başlayan Akif, Sırat-ı Müstakim dergisindeki şiirlerini 1911'de Safahat adıyla kitaplaştırdı; toplumun ezilen kesimlerini anlatan şiirleriyle "toplumcu/millî/İslâm şairi" sıfatlarını kazandı.
• Millî Mücadele'ye TBMM'de ve camilerde verdiği vaazlarla fiilen katılan Akif, para ödülünü reddederek İstiklal Marşı'nı yazdı (12 Mart 1921'de kabul edildi).
• Mısır'da Kur'an tercümesiyle uğraşan Akif, 27 Aralık 1936'da İstanbul'da vefat etti.
• Hakkın Sesleri kitabı, Balkan Savaşı'nın acılarını Kur'an ayetleri ışığında yorumladığı, "isyan"ının en belirgin göründüğü eseridir (Fazıl Gökçek).