Tiyatro Türü ve "Ben, Mimar Sinan": Turgut Özakman'ın Anlatısında Bir Ustanın Yolculuğu

Sinan'ın Kendini Tanıtması: Doğum ve Eğitim

Turgut Özakman'ın "Ben, Mimar Sinan" adlı tek kişilik oyununda (monodram), Mimar Sinan doğrudan seyirciye hitap ederek kendi hayat hikâyesini anlatır: 29 Mayıs 1490'da Kayseri'nin Ağırnas köyünde, İstanbul'un fethinin 37. yıldönümünde doğduğunu söyler ve "98 yıl yaşadım, devlete tam 70 yıl hizmet ettim" diyerek anlatıya başlar. Yavuz Sultan Selim döneminde İstanbul'daki Acemi Ocağı'na alınan Sinan, burada marangozluk öğrenirken bir yandan da İstanbul'u tanımaya çalışır; kendisini özellikle etkileyen yapı Ayasofya'dır.

Ayasofya Rekabeti: Oyunun Merkezî Teması

Oyunda tarihsel bir anekdot aktarılır: Bizans İmparatoru Justinyanos, Ayasofya bitince kubbenin altında durup "Ey Süleyman! Seni yendim!" diye bağırmıştır (Hz. Süleyman'ın Kudüs'teki tapınağına atıfla). Ancak Sinan, bazı yabancı mimarların "İslam uygarlığı hiçbir yerde Ayasofya kubbesi gibi bir kubbe yapmayı başaramamıştır" sözlerinin yüreğini yaraladığını anlatır ve kendi kendine yemin eder: "Ama bizden biri bu kubbeyi yenmeli!" Bu sahne, oyunun tamamına yayılan dramatik gerilimi (Sinan'ın kariyer boyunca Ayasofya'yı aşma arzusu) kurar.

Askerlik Yılları ve Mimarbaşılığa Yükseliş

Öğrenimini tamamlayan Sinan, Yeniçeri ordusunda istihkâm subayı olarak çeşitli savaşlara katılır, gördüğü her binayı bir ders gibi inceler. 1534'te, 44 yaşındayken, Van Gölü'nde Vezir Lütfü Paşa'nın emriyle üç gemi inşa ederek yeteneğini kanıtlar. 1540'ta mimarbaşı Acem Ali Ağa ölünce, Sadrazam Lütfü Paşa'nın önerisiyle 50 yaşında mimarbaşı olur ve Kanuni Sultan Süleyman, II. Selim ve III. Murat dönemlerini kapsayan 48 yıllık bir görev süresi geçirir. Sinan, çağdaşları arasında şair Baki, Fuzuli, nakkaş İbrahim, Matrakçı Nasuh, Seydi Ali Reis, Piri Reis, Turgut Reis ve Barbaros Hayrettin Paşa'yı sayarak yaşadığı yüzyılın neden "Türk Yüzyılı" olarak anıldığını gösterir.

Üç Başyapıt: Çıraklık, Kalfalık, Ustalık

Sinan, oyunda hayatının üç dönüm noktasını üç camiyle özetler. Şehzade Camii (1542), Kanuni'nin ölen oğlu Şehzade Mehmet anısına yaptırdığı, 5 yılda tamamlanan "çıraklık eserim"dir. Süleymaniye Camii ise Kanuni'nin bizzat "Zaman rüzgâr gibi, dünya ölümlü, hayat bir rüya... benim adıma da bir cami yapmanı isterim" diyerek istediği eserdir; Sinan, "Ayasofya'nın kubbesi ile boyutları ile yarışmamaya karar verdim, amacım dev bir kule değil mimari bir şaheser yaratmaktı; güzellik büyüklükten daha güçlüdür" diyerek 1550-1557 arasında inşa ettiği bu camiyi "kalfalık eserim" olarak tanımlar. Selimiye Camii ise II. Selim'in "Benim adıma öyle bir bina yap ki bir eşi daha bulunmasın" isteğiyle, Sinan 77 yaşındayken Edirne'de başlattığı ve 1567-1574 arasında tamamladığı "ustalık eserim"dir.

Ayasofya'nın Nihayet Aşılışı

Selimiye açıldığında Sinan, II. Selim'in de Justinyanos gibi kubbenin altında "Ey Justinyanos! Ben de seni yendim!" diye bağırabileceğini söyler, ancak padişah bunun yerine secdeye kapanmayı tercih eder. Sinan'ın kendi iç sesi ise daha alçakgönüllü bir zafer anlayışı sunar: "Ey Ayasofya'nın değerli mimarları! Ey Aydınlı Artemios! Ey Muğlalı İsodoros! ... Sizi, ben Mimar Sinan, tek başıma yenmedim." Sinan bu zaferi kendi yeteneğine değil, yaşadığı yüzyılın "çalışkan, hoşgörülü, cömert, adil, erdemli" milletine bağlar — bu, oyunun bireysel dehayı değil, kolektif bir medeniyet başarısını öne çıkaran ana mesajıdır.

Mimar Sinan'ın Eser Sayısı ve Coğrafi Yayılımı

Sinan, 48 yıllık görevinde 83 büyük cami, 50'den fazla küçük cami, 60 medrese, 31 konak, 19 türbe, 17 imaret, 15 kemerli su yolu, 7 okul, 3 hastane, 52 han ve hamam inşa ettiğini belirtir; eserlerinin İstanbul'la sınırlı kalmadığını, Mekke, Halep, Şam, Kırım, Sofya, Saraybosna, Budapeşte ve Yunanistan'a kadar uzandığını, Sultan Ahmet Camisi'nin mimarının kendi öğrencisi olduğunu ekler.

Turgut Özakman'ın Edebî Kişiliği

Turgut Özakman (1930-2013), Ankara'da doğdu; Türk gençliğinin kültürel belleğini canlı tutmak amacıyla yazdığı tarihsel romanlarla tanındı — "Türkiye Üçlemesi"nin ilk kitabı Şu Çılgın Türkler büyük ilgi gördü, Çanakkale'yi konu alan Diriliş-Çanakkale 1915 ve iki ciltlik Cumhuriyet-Türk Mucizesi üçlemeyi tamamladı. Şiir, müzik ve mimariye ilgi duyan çok yönlü bir sanatçı olan Özakman, geleneksel ve modern Türk tiyatrosunu sentezlediği oyunlar yazdı; Bütün Oyunları (7 cilt) bunlar arasındadır.

Özet

• "Ben, Mimar Sinan" monodramında Sinan, Ağırnas'ta doğuşundan Acemi Ocağı'na, mimarbaşılığa kadar hayatını doğrudan seyirciye anlatır.
• Oyunun ana dramatik gerilimi, Bizanslı mimarların Ayasofya kubbesini "aşılamaz" ilan etmesine karşı Sinan'ın bunu bir Türk mimarın yenmesi gerektiğine dair yemini üzerine kuruludur.
• Şehzade Camii "çıraklık", Süleymaniye Camii "kalfalık", Selimiye Camii ise "ustalık" eseri olarak sunulur; Süleymaniye'de amaç büyüklük değil güzellik yarışıdır.
• Selimiye'nin açılışında Sinan, zaferi kendi başarısına değil, yaşadığı yüzyılın erdemli Türk milletine bağlayarak alçakgönüllü bir sentez yapar.
• Turgut Özakman (1930-2013), tarihsel romanları ve geleneksel/modern tiyatroyu sentezleyen oyunlarıyla tanınan çok yönlü bir Türk edebiyatçısıdır.