Tanzimat Dönemi Şiiri ve Namık Kemal'in "Hürriyet Kasîdesi"si

Tanzimat Dönemi

Tanzimat Fermanı, 3 Kasım 1839'da Gülhane'de okunmuş; can güvenliği, mal-ırz-namusun korunması, vergilerin düzenlenmesi, askerlik hizmetinin ıslahı, kanun önünde eşitlik ve açık/adil yargılanma gibi ilkeleri getirmiştir. Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatının ilk dönemi olan Tanzimat Dönemi (1860-1896) kendi içinde ikiye ayrılır: birinci dönemde hak, adalet, hürriyet, kölelik, yanlış Batılılaşma gibi sosyal konulara yer verilmiş, dilde sadeleşme amaçlanmış, yeni konular eski (divan şiiri) nazım biçimleriyle işlenmiştir. Tanzimat yazarları, gazeteler aracılığıyla (Namık Kemal ve Ahmet Mithat Efendi'nin gazeteleri) hürriyet, eşitlik, meşrutiyet, basın hakları ve devlet yönetimi gibi konuları halka ulaştırmışlardır.

Namık Kemal Kimdir?

Namık Kemal (1840-1888), çeşitli devlet görevlerinde bulunmuş, Fransızcadan çeviriler yapmış ve gazetelerde yazılar yazmış bir Tanzimat sanatçısıdır. Özellikle roman, tiyatro ve şiir türlerindeki eserleriyle öne çıkmıştır; "toplum için sanat" anlayışını benimsemiş, klasik şiirin dil ve şekil özellikleriyle yeni bir şiir anlayışı ortaya koymuştur. Vatan, hürriyet, millet, hak, hukuk, adalet gibi temaları Türk şiirine kazandırdığı için "Vatan ve Hürriyet Şairi" olarak anılmaya başlanmıştır. Eserlerinden bazıları: Vatan yahut Silistre, Zavallı Çocuk, Celâleddin Harzemşah, Cezmi, İntibah.

"Hürriyet Kasîdesi"nin Tahlili

Hürriyet Kasîdesi, biçim olarak divan şiirinin kaside nazım şeklini kullanır (beyit nazım birimi, aa/ba/ca kafiye düzeni), ancak içerik olarak klasik kasidenin övgü (methiye) geleneğinden tamamen ayrılarak hürriyet, vatan, adalet ve zulme direniş gibi yepyeni, dönemin toplumsal bilincini yansıtan temaları işler. Şiir, "Görüp ahkâm-ı asrı münharif sıdk u selâmetten / Çekildik izzet ü ikbâl ile bâb-ı hükûmetten" (devrin hükümlerinin doğruluktan saptığını görüp hükümet kapısından onurumuzla çekildik) dizeleriyle başlar; şair, zulme ve haksızlığa boyun eğmeyen bir tavır sergiler.

Şiirde tekrarlanan güçlü fikirlerden biri, milletin/insanın onurunun düşmekle kaybolmayacağıdır: "Hakîr olduysa millet şânına noksan gelir sanma / Yere düşmekle cevher sâkıt olmaz kadr ü kıymetten." Şair, vatan uğruna acı çekmeyi bir şeref olarak görür: "Vücûdun kim hamîr-i mâyesi hâk-i vatandandır / Ne gam râh-ı vatanda hâk olursa cevr ü mihnetten" (bedenin mayası vatan toprağındandır; vatan yolunda toprak olmaktan ne gam). Osmanlı milletine duyulan güveni "Biz ol nesl-i kerîm-i dûde-i Osmâniyânız kim / Muhammerdir serâpâ mâyemiz hûn-ı şehâdetten" (biz o soylu Osmanlı neslindeniz ki mayamız şehadet kanıyla yoğrulmuştur) dizeleriyle; küçük bir aşiretten büyük bir cihan devleti çıkarmış olmayı da "Biz ol âlî-himem erbâb-ı cidd ü içtihâdız kim / Cihângirâne bir devlet çıkardık bir aşîretten" dizeleriyle dile getirir.

Şiirin en çok bilinen fikirlerinden biri, zulümle hürriyetin yok edilemeyeceğidir: "Ne mümkün zulm ile bîdâd ile imhâ-yı hürriyyet / Çalış idrâki kaldır muktedirsen âdemiyyetten" (zulüm ve haksızlıkla hürriyeti yok etmek mümkün değildir; eğer gücün yetiyorsa önce insanlıktan aklı/idraki kaldırmaya çalış). Şair, zincire vurulmuş bir aslanın (şîr-i der-zencîr) ayaklarının bağlı olmasının onun için bir ayıp/suç olmadığını, talihsizliğin kendisinin utanması gerektiğini söyler: "Değildir şîr-i der-zencîre töhmet acz-i akdâmı / Felekte baht utansın bî-nasîb erbâb-ı himmetten." Şiir, "hürriyet" kavramını neredeyse sevgili gibi hitap edilen bir varlık olarak da ele alır: "Ne efsûnkâr imişsin âh ey dîdâr-ı hürriyyet / Esîr-i aşkın olduk gerçi kurtulduk esâretten" (ey hürriyetin yüzü, ne büyüleyiciymişsin; esaretten kurtulduk ama şimdi senin aşkının esiri olduk). Şiir, "Uyan ey yâreli şîr-i jiyân bu hâb-ı gafletten" (uyan ey yaralı kükreyen aslan, bu gaflet uykusundan) dizesiyle bitererek millete bir uyanış çağrısı yapar.

Dil ve Anlatım Özellikleri

Hürriyet Kasîdesi, Arapça ve Farsça kelime/tamlamalarla yüklü, divan şiiri geleneğinin ağır diline yakın bir dille yazılmıştır; ancak eş, yakın ve zıt anlamlı kelimelerin bir arada kullanılması (hakîr/kıymet, esâret/hürriyet, zulüm/adalet gibi) ve soyut kavramların (hürriyet, vatan, millet) neredeyse somut bir varlık gibi seslenilen bir hitap nesnesine dönüştürülmesi, şiire güçlü bir retorik ve coşkulu hava katar. Bu özellikleriyle şiir, klasik kaside geleneğinin biçimini korurken içerik ve dünya görüşü bakımından yeni bir dönemin (Tanzimat) toplumsal taleplerini dile getiren bir geçiş eseri niteliği taşır.

Özet

• Tanzimat Dönemi (1860-1896), Tanzimat Fermanı'nın (1839) getirdiği toplumsal değişimle birlikte hak, adalet, hürriyet gibi sosyal konuların eski (divan) nazım biçimleriyle işlendiği bir edebiyat dönemidir.
• Namık Kemal, "toplum için sanat" anlayışıyla vatan/hürriyet/millet temalarını Türk şiirine kazandıran, bu yüzden "Vatan ve Hürriyet Şairi" olarak anılan bir Tanzimat sanatçısıdır.
• Hürriyet Kasîdesi, divan şiirinin kaside biçimini kullanarak zulme boyun eğmeme, milletin onuru, vatan sevgisi ve hürriyetin zulümle yok edilemeyeceği gibi temaları işler; şiir, ağır bir dille yazılmasına rağmen dönemin toplumsal taleplerini coşkulu bir üslupla dile getirir.