Yerleşmelerin Kuruluşu ve Gelişimi

İnsanların barınma, korunma ve sosyoekonomik ihtiyaçlarını sürdürdükleri yerlere yerleşme denir. Temel ihtiyaçlarını doğadan karşılayan ilk insanlar, Paleolitik Çağ'da avcılık ve toplayıcılıkla göçebe bir hayat sürerek kaya oyukları, mağaralar ve ağaç kovukları gibi doğal mekânları barınak olarak kullanmıştır. Neolitik Çağ'da tarım ve hayvancılığa yönelmesi, insanın yerleşik hayata geçmesine neden olmuştur; bu dönemde insanlar iklimi elverişli, su kaynağı yeterli ve toprağı verimli mekânları tercih ederek taş, toprak ve bitki gibi malzemelerle basit evler inşa etmiştir.

Tarihsel Gelişim

Bakır, tunç ve demir madenlerinin işlenmeye başlanması, yerleşme yeri seçiminde yeni alternatifler (madenin çıkarıldığı ve eritme için odunun bol olduğu ağaçlık mekânlar) ortaya çıkarmıştır. Demirden saban yapılması tarım alanlarının genişlemesini ve üretimin artmasını sağlamış; ortaya çıkan ihtiyaç fazlası ürünler ticari faaliyetlerin başlamasına yol açmıştır. Artan nüfus ve ticaret, yollar ve limanlar çevresinde şehir yerleşmelerinin ortaya çıkmasına neden olmuş; devletlerin kurulmasıyla bazı şehirler yönetim merkezi hâline gelerek büyümüştür. Sanayi Devrimi ile kurulan sanayi tesisleri yerleşmelerin nüfus ve alan açısından büyümesini hızlandırmış, iş imkânlarının artması kırdan kente göçü tetikleyerek zamanla metropol (milyonluk şehir) yerleşmelerinin ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Yerleşme Yerini Etkileyen Faktörler

Doğal Faktörler

İklim: Sıcaklık ve yağış koşulları elverişli olan orta kuşak karaları yoğun yerleşmeye sahiptir; kutuplara yakın alanlar, Ekvator çevresi ve çöllerde yerleşme seyrektir.
Topoğrafya: Yer şekilleri, yükselti, eğim ve bakı etkilidir; dağlık-engebeli alanlarda ekonomik faaliyet alanı ve ulaşım kısıtlı olduğundan yerleşme azdır, düzlük alanlarda yoğundur.
Su Kaynakları: İnsanlar temel ihtiyaç ve ekonomik faaliyetler için suya bağımlı olduğundan yerleşmeler çoğunlukla su kaynaklarına yakın kurulmuştur.
Toprak Yapısı: Verimli topraklar tarih boyunca tercih edilmiş; tuzlu, çorak ve bataklık alanlarda yerleşme seyrektir.
Kara ve Denizlerin Dağılışı: Karaların Kuzey Yarım Küre'de daha fazla olması nedeniyle dünya yerleşmelerinin büyük kısmı Kuzey Yarım Küre'dedir.
Bitki Örtüsü: Çok gür orman alanları (Amazon, Kongo havzaları gibi tropikal yağmur ormanları) ekonomik faaliyeti ve ulaşımı zorlaştırdığından yerleşme seyrektir.

Beşerî Faktörler

Ekonomik Faaliyetler: Faaliyet çeşitliliği ve iş gücü talebi fazla olan yerleşmeler daha hızlı gelişir.
Ulaşım Olanakları: Ulaşımın geliştiği yerlerde ekonomik çeşitlilik ve buna bağlı iş gücü talebi artar.
Göçler: Ekonomik çeşitliliği fazla yerleşmeler göç alır, az olanlar göç verir; bu durum yerleşmelerin gelişimini doğrudan etkiler.
Bilim ve Teknolojideki Gelişmeler: Doğal koşulların olumsuz olduğu alanlarda bile (örn. deniz doldurularak kazanılan araziler) yerleşme kurulabilmesini sağlamıştır.

Yerleşme Tipleri

Kır ve şehir ayrımında nüfus miktarı, ekonomik faaliyet türü ve idari yapı ölçüt alınır; bir yerleşmenin bu özelliklerindeki değişim, tipini de değiştirebilir (örn. ekonomik faaliyeti değişen bir kır yerleşmesi göç alıp şehre dönüşebilir).

Kır yerleşmeleri: Nüfusu 10 binden az, halkın büyük kısmının tarım/hayvancılıkla geçindiği yerleşmelerdir; Türkiye'de üçe ayrılır: kasaba (nüfus 2.000-10.000), köy (nüfus 2.000 altı) ve köy altı yerleşmeleri (köye idari olarak bağlı, sürekli veya geçici kullanılan yerleşmeler). Köy altı yerleşmelerinden mahalle ve mezra yıl boyu kullanılırken; yayla (hayvancılık/tarım/turizm için), oba (konargöçer ailelerin yazlık hayvancılık yerleşmesi) ve kom (hayvancılık için köyden uzak ev ve eklentileri) yılın belirli dönemlerinde kullanılan geçici yerleşmelerdir.

Şehir yerleşmeleri: Halkının büyük kısmının tarım dışı faaliyetlerden geçindiği, yoğun nüfuslu ve organize yerleşmelerdir. Türkiye'de nüfusa göre şehirler; küçük şehir (20 bine kadar), orta şehir (20 bin-100 bin), büyük şehir (100 bin-1 milyon) ve metropol (1 milyon üzeri) olarak sınıflandırılır.

Türkiye'de Yerleşmeleri Etkileyen Faktörler

Türkiye'de yerleşme yoğunluğu batıdan doğuya ve kıyıdan iç kesimlere gidildikçe genel olarak azalır. Sıcaklık ve yağış koşullarının elverişli olduğu kıyı kesimlerinde yerleşme yoğunken, koşulların elverişsiz olduğu alanlarda seyrektir. Su kaynaklarına yakınlık (tarım, sanayi, içme, ulaşım için) birçok yerleşmenin kuruluş nedenidir. Türkiye genç oluşumlu, ortalama yükseltisi fazla ve engebeli bir arazi yapısına sahip olduğundan, engebenin az olduğu alanlarda yerleşme yoğun, dağlık alanlarda seyrektir. Ulaşımın geliştiği alanlarda sanayi/ticaret gibi faaliyetler gelişerek yerleşmeler büyür; ekonomik faaliyeti kısıtlı alanlar ise zamanla göç vererek küçülür.

Hassas doğal alanlarda kontrolsüz yerleşme ve ekonomik faaliyetin doğaya verebileceği zarara Salda Gölü (Burdur) örnek gösterilebilir: dünyada nadir görülen hidromanyezit içerikli stromatolit oluşumlarıyla (Mars'taki karbonatlı kayaçlarla benzerliği nedeniyle NASA'nın da dikkatini çeken) ekolojik açıdan benzersiz olan göl, artan turizm baskısı nedeniyle "Özel Çevre Koruma Alanı" ilan edilmiş; su kalitesi, atık yönetimi ve imar planlaması gibi önlemlerle olası yerleşmelerin doğal yaşam alanına zarar vermesi önlenmeye çalışılmaktadır.

Özet

Yerleşme, göçebe avcı-toplayıcı yaşamdan Neolitik Çağ'daki tarım/hayvancılıkla yerleşik hayata, oradan maden işleme/ticaret ile şehirleşmeye, Sanayi Devrimi ile de metropollere uzanan tarihsel bir süreçle gelişmiştir.
Yerleşme yeri seçimini iklim, topoğrafya, su, toprak, kara-deniz dağılışı ve bitki örtüsü gibi doğal faktörler; ekonomik faaliyet, ulaşım, göç ve bilim-teknoloji gibi beşerî faktörler belirler.
Türkiye'de kır yerleşmeleri kasaba/köy/köy altı (mahalle, mezra, yayla, oba, kom), şehir yerleşmeleri ise nüfusa göre küçük/orta/büyük şehir/metropol olarak sınıflandırılır.