Yerleşmelerin Fonksiyonları

Bir yerleşmenin oluşmasını ve varlığını sürdürmesini sağlayan ekonomik, sosyal ve kültürel amaçlı faktörlere o yerleşmenin fonksiyonları denir. Yerleşmeler tarım, madencilik, sanayi, ticaret, yönetim, sağlık, ulaşım, turizm, eğitim-kültür ve askerî olmak üzere farklı fonksiyonel özelliklere sahip olabilir.

Fonksiyon Türleri

• Tarım fonksiyonu: Tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık gibi birincil ekonomik faaliyetlerdir; Çarşamba (Samsun), Söke (Aydın), Salihli (Manisa), Dalyan (Muğla) örnektir.
• Madencilik fonksiyonu: Yer üstü/altı minerallerin (demir, bakır, mermer, kömür vb.) çıkarılıp işletilmesidir; Johannesburg (Güney Afrika), Essen (Almanya), Ereğli (Zonguldak), Afşin-Elbistan (Kahramanmaraş), Maden (Elâzığ) örnektir.
• Sanayi fonksiyonu: Ham madde ve ara malların atölye/fabrikalarda yeni ürüne dönüştürülmesidir; Manchester (İngiltere), Tokyo (Japonya), Tuzla (İstanbul), Aliağa (İzmir), Gebze (Kocaeli), Gaziantep örnektir.
• Ticaret fonksiyonu: Ekonomik kazanç için ürünlerin alınıp satılmasıdır; New York (ABD), Hong Kong (Çin), Ataşehir (İstanbul), İnegöl (Bursa) örnektir.
• Yönetim fonksiyonu: Meclis, bakanlık gibi idare birimlerinde yürütülen faaliyetlerdir, genellikle ülkelerin başkentlerinde görülür (Washington, Londra, Ankara vb.).
• Sağlık fonksiyonu: Toplumun sağlık düzeyini yükseltme/sürdürme çalışmalarıdır; Paris, Barcelona, İstanbul, Ankara örnektir.
• Ulaşım fonksiyonu: Kara, hava, deniz, demir yolu ve boru hatlarıyla yapılan taşıma faaliyetleridir; İstanbul (hava yolu), Mersin (deniz yolu), Eskişehir (demir yolu), Konya (kara yolu) örnektir.
• Turizm fonksiyonu: Dinlenme, eğlenme, gezme amaçlı seyahat faaliyetleridir; Dubai, Çeşme (İzmir), Bodrum (Muğla), Kemer (Antalya) örnektir.
• Eğitim ve kültürel fonksiyon: Üniversiteler ile tarih/sanat/kültür faaliyetleridir; Oxford, Harvard, Boğaziçi Üniversitesi (eğitim); Konya, İstanbul (tarihî-kültürel) örnektir.
• Askerî fonksiyon: Askerî tesis ve yönetim merkezlerindeki faaliyetlerdir; Gölcük (Kocaeli), Foça (İzmir), Polatlı (Ankara) örnektir.

Yönetim Fonksiyonunda Türkiye'nin İdari Yapısı

Türkiye'de kamu hizmetlerinin her yere ulaştırılması için idari fonksiyona sahip birimler merkezî yönetim ve yerel (mahallî) yönetim olarak ikiye ayrılır. Merkezî yönetim başkent ve taşra olmak üzere iki bölümdür: Ankara Türkiye'nin idari başkentiyken il ve ilçeler merkezî yönetimin taşra teşkilatlarıdır — iller yönetim sisteminin en büyük idari birimi, ilçeler ise il yönetiminin alt kademesidir. Yerel yönetim birimleri il özel idaresi, belediyeler ve köylerden oluşur; bunlar yerleşmede yaşayan seçmenler tarafından seçilir. En küçük yerel yönetim birimi köydür: cami, okul, otlak, yaylak, baltalık gibi ortak malları bulunan, nüfusu iki binden az olan yerleşmelerdir.

Fonksiyonların Değişimi ve Hâkim Fonksiyon

Bir yerleşmenin kuruluşunda ve gelişiminde belirleyici olan fonksiyonlar zaman içinde değişebilir ya da yeni fonksiyonlar eklenebilir. Örneğin kuruluşunda tarım fonksiyonu ön planda olan bir yerleşmeye açılan bir maden işleme tesisi ya da turizm alanı, yeni fonksiyonlar kazandırabilir. Şehir yerleşmelerinde fonksiyonel çeşitlilik, kır yerleşmelerine göre daha fazladır.

Adana bu duruma iyi bir örnektir: başlangıçta tarımsal faaliyetlerin ön planda olduğu bir yerleşmeyken, zamanla kurulan küçük sanayi işletmeleriyle sanayi şehrine dönüşmüş; nüfus artışına bağlı ticari faaliyetlerin artmasıyla büyük bir il merkezine, kurulan üniversiteler ve sağlık tesisleriyle de çok çeşitli fonksiyonlara sahip bölgesel etkili bir şehre dönüşmüştür.

Fonksiyonlardan biri diğerlerine göre daha baskın olabilir; bu fonksiyona hâkim fonksiyon denir. Örneğin Eskişehir'de üniversiteler ve turizm-rekreasyon alanlarının varlığı, eğitim ve kültür fonksiyonunun şehirdeki diğer fonksiyonlara göre hâkim fonksiyon olmasını sağlamıştır.

Özet

• Yerleşmelerin fonksiyonları; tarım, madencilik, sanayi, ticaret, yönetim, sağlık, ulaşım, turizm, eğitim-kültür ve askerî olmak üzere çeşitlilik gösterir.
• Türkiye'de idari yapı merkezî yönetim (başkent+taşra: il-ilçe) ve yerel yönetim (il özel idaresi, belediye, köy) olarak ikiye ayrılır.
• Bir yerleşmenin fonksiyonları zamanla değişebilir/çoğalabilir (örn. Adana); şehirlerde fonksiyonel çeşitlilik kırsala göre fazladır ve genellikle bir "hâkim fonksiyon" öne çıkar (örn. Eskişehir'de eğitim).