Ekosistemin Bileşenleri

Sulak alanlar, yağmur ormanlarından sonra biyolojik olarak en zengin ve üretken ekosistemlerden biridir; farklı türde birçok canlıya beslenme, üreme ve barınma ortamı sağlar, bünyesindeki organik maddelerle sel sularını emip yavaşlatarak sel kontrolü sağlar ve yer altı sularına kaynak oluşturur. Türkiye'de 86 tane uluslararası öneme sahip sulak alan bulunur; bunlardan biri olan Sultan Sazlığı Millî Parkı, hem tatlı hem tuzlu su ekosistemlerinin bir arada bulunduğu, toy, pelikan, flamingo gibi pek çok kuş türüne ev sahipliği yapan özel bir alandır.

Canlılar ve cansız çevre arasında çeşitli etkileşimler görülür; canlılar sıcaklık, mevsimler, gün uzunluğu, ışık, su ve toprak gibi cansız faktörlerden etkilenir. Gün uzunluğuna (fotoperiyot) bağlı olarak bitkilerin çiçeklenmesi veya yaprak dökmesi, bazı hayvanların kış uykusuna yatması veya göç etmesi, gelgit bölgelerinde deniz suyu çekildiğinde canlıların beslenmeye çıkması, yumurtadan çıkan deniz kaplumbağalarının ışığa yönelerek denize ulaşması gibi durumlar canlı-cansız etkileşimlerine örnektir.

Ekoloji ve Ekosistem

Canlıların birbirleri ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalına ekoloji denir. Ekoloji araştırmaları, organizma ekolojisi, popülasyon ekolojisi, komünite ekolojisi, ekosistem ekolojisi ve küresel ekoloji gibi farklı hiyerarşik boyutlarda yapılır. Belirli bir bölgedeki canlı topluluklarının tamamı ve bu canlıların etkileşim hâlinde olduğu cansız çevreye ekosistem denir.

Ekosistemler, varlıklarını sürdürebilmek için gerekli olan cansız (abiyotik) ve canlı (biyotik) tüm bileşenleri içeren, birbirinden ayrılmaz bir bütün oluşturan birimlerdir. Cansız bileşenler ışık, sıcaklık gibi iklim elemanları ile su, pH ve topraktır; canlı bileşenler ise işlevlerine göre üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılardır. Cansız ve canlı ögeler birbirine besin zinciri ve madde döngüleriyle bağlıdır.

Ekosistemin Cansız Bileşenleri

• İklim: Bir bölgede uzun yıllar süren hava koşullarının ortalamasıdır; ışık, sıcaklık, yağış, rüzgâr, nem gibi fiziksel faktörlerin yanı sıra volkanik faaliyetler, deniz seviyesi, Ekvator'a uzaklık, yer şekilleri gibi etmenlerden oluşur. İklim, canlıların dağılışını ve etkinliklerini belirler; her ekosistemde bulunduğu iklim kuşağına uyum sağlamış canlılar (örn. Akdeniz iklimine uyumlu bitkiler) bulunur.
• Işık: Bitkiler ve bazı mikroorganizmalar güneş ışığını fotosentezle besine dönüştürerek besin zincirini başlatır. Işığın şiddeti, dalga boyu ve süresi; canlıların gelişimini, üremesini ve davranışlarını etkiler — gün uzunluğundaki değişim kuşların göçüne, bazı hayvanların kış uykusuna yatmasına ve üreme dönemlerinin başlamasına yol açabilir.
• Sıcaklık: Proteinlerin ve enzimlerin etkin çalışması sıcaklıkla doğrudan ilişkili olduğundan canlılar belirli bir sıcaklık aralığında metabolik faaliyetlerini sürdürebilir. Kaktüsler 50 °C üzerindeki sıcaklıklara uyum sağlamıştır; çöl tilkisi ile kutup tilkisinin kulak, kuyruk, burun gibi çıkıntılarının boyutu ve kürk rengi yaşadıkları ortama göre farklılaşmıştır; develer vücut sıcaklıklarını esnek ayarlayarak terlemeyi azaltıp uzun süre susuz kalabilir.
• Su: Madde taşınması, sindirim, fotosentez, boşaltım, solunum, vücut sıcaklığı ayarlanması ve enzim çalışması gibi hayati olaylar için gereklidir; su miktarı belirli seviyenin altına düştüğünde enzimler yeterince çalışamaz. Kurak ortamlarda yaşayan canlılar su kaybını azaltacak uyumlar geliştirmiştir — sarı sabır bitkisinin yapraklarında su depolaması, kanguru sıçanının su içmeden kuru tohumlarla beslenip hayatta kalabilmesi buna örnektir.
• Toprak: Hayvan, bitki ve mikroorganizmalar için yaşam alanıdır (köstebek, gelincik, solucan gibi hayvanlar toprakta barınır; bitkiler kökleriyle su ve mineral alır). Organik kısmı mikroorganizmalarca ayrıştırılan humus ve çürüyen organik maddelerden, inorganik kısmı minerallerden oluşur.
• pH: Her canlının yaşayabileceği optimum bir pH değeri vardır. Kirlilik, tarımsal atıklar, kanalizasyon atıkları ve asit yağmurları deniz, göl, akarsu ve toprağın pH'ını değiştirerek sucul ve karasal ekosistemlerdeki canlıları olumsuz etkileyebilir.

Ekosistemin Canlı Bileşenleri

Canlı bileşenler işlevlerine göre üç gruba ayrılır:

• Üreticiler: Ototrof canlılardır; besinlerini fotosentez veya kemosentezle üretir ve besin zinciri yoluyla diğer canlılara da besin sağlarlar. Karasal ekosistemlerde bitkiler, sucul ekosistemlerde algler ve siyanobakteriler; derin deniz dipleri ve bataklıklar gibi ortamlarda ise kemosentetik bakteri ve arkeler üreticidir.
• Tüketiciler: Heterotrof canlılardır; besinlerini kendileri üretmez, dış ortamdan hazır alır (örn. dağ keçisi, kızıl tilki).
• Ayrıştırıcılar (saprotroflar): Bakteri ve mantarlar gibi heterotrof canlılardır; bitki ve hayvan atıklarını organik maddeden inorganik maddeye dönüştürerek besin elde eder, bu sırada üreticilerin ihtiyaç duyduğu inorganik madde döngüsünü de sağlarlar.

Ekosistemdeki cansız ve canlı bileşenler arasındaki etkileşimler, ekosistemin devamlılığı için önemlidir. Bileşenlerden birinin ortadan kalkması dengeyi bozar — örneğin ayrıştırıcılar olmasaydı organik maddeler ayrıştırılamaz, üreticiler gerekli inorganik maddelere ulaşamaz, yeni organik madde üretimi durur ve ekosistemde yaşam sona ererdi.

Özet

• Ekosistem, belirli bir bölgedeki canlı toplulukları (biyotik) ile bunların etkileşimde olduğu cansız çevreden (abiyotik) oluşan bütündür.
• Cansız bileşenler iklim, ışık, sıcaklık, su, toprak ve pH'tır; her biri canlıların dağılışını ve yaşam biçimini doğrudan etkiler.
• Canlı bileşenler üreticiler (ototrof), tüketiciler (heterotrof) ve ayrıştırıcılar (saprotrof) olmak üzere üçe ayrılır; ayrıştırıcılar madde döngüsünü sürdürerek ekosistemin devamlılığını sağlar.