Coğrafya Biliminin Gelişimi

Coğrafya bilimi, insanlık tarihinin en eski bilim dallarından biridir. İlk insanın barınacak bir mağara, avlanacak bir hayvan veya içecek bir su kaynağı aramasıyla başlayan mekânı tanıma çabası, zamanla sistemli bir bilim dalına dönüşmüştür. Tarihsel süreç boyunca bilim insanlarının gözlemleri, gezginlerin seyahatleri ve teknolojik yenilikler coğrafya biliminin gelişimine büyük katkı sağlamıştır. Coğrafyanın gelişimi, çağların getirdiği ekonomik, sosyal ve kültürel olaylarla doğrudan ilişkilidir.

1. Eski Çağ’da Coğrafya (MÖ 3000 – MS 476)

Eski Çağ’da coğrafya daha çok "tasvir edici" (betimsel) bir özelliğe sahipti. Gözleme dayalı olan bu dönemde coğrafya; matematik, geometri ve astronomi bilimleriyle iç içe gelişmiştir. İnsanlar, yeryüzünün şekli, boyutları, haritaların yapımı ve konum belirleme gibi konulara yoğunlaşmışlardır.

Eski Çağ’da coğrafyaya katkı sağlayan en önemli şahsiyetler ve gelişmeleri şunlardır: * Eratosthenes (Eratosten): Coğrafya kelimesini ilk kez kullanan bilim insanıdır. Yazdığı "Geographika" (Coğrafya) adlı eserle bu bilime adını vermiştir. Aynı zamanda Dünya'nın çevresini bugünkü gerçeğe çok yakın bir şekilde hesaplamayı başarmıştır. Bu nedenle pek çok kaynakta "Coğrafyanın Babası" olarak anılır. * Batlamyus (Ptolemaios): "Geographike Huphegesis" (Coğrafya Kılavuzu) adlı eseriyle dönemin bilinen dünyasının haritalarını çizmiş ve koordinat sistemini kullanarak haritacılığa (kartografya) büyük bir yenilik getirmiştir. Eserleri yüzyıllar boyunca Avrupa ve İslam dünyasında temel başvuru kaynağı olmuştur. * Strabon: Anadolu’da (Amasya) yaşamış olan Strabon, "Geographika" adlı eseriyle tanınır. Gezip gördüğü yerlerin tarihi, kültürel ve fiziki özelliklerini anlatarak "Tarihi Coğrafya"nın temellerini atmıştır.

2. Orta Çağ’da Coğrafya (MS 476 – 1453)

Orta Çağ’da Avrupa, "Karanlık Çağ"ı yaşarken ve bilimsel çalışmalar kilise baskısı nedeniyle gerilerken; İslam dünyasında bilim, kültür ve sanat altın çağını yaşamaktaydı. Bu dönemde coğrafya bilimi İslam bilginlerinin elinde büyük bir ilerleme kaydetmiştir.

Müslümanların coğrafyaya ilgi duymasının temelinde yatan en önemli etkenler dinî ve ticari ihtiyaçlardı: * Namaz vakitlerinin belirlenmesi, * Oruç süresinin hesaplanması, * Kıble yönünün (Mekke) tayin edilmesi, * Genişleyen İslam coğrafyasında hac yollarının ve ticari güzergâhların (İpek ve Baharat yolları) haritalandırılması.

Bu dönemde öne çıkan Türk-İslam bilginleri ve seyyahlar: * Harezmi (Harizmi): Matematik ve astronomi alanındaki çalışmalarıyla haritacılık ve koordinat sistemlerine katkı yapmıştır. "Kitabu Sureti’l Arz" (Yeryüzünün Şekli) adlı eseri önemlidir. * Biruni: Dünya'nın yarıçapını, çevresini ve eksen eğikliğini büyük bir hassasiyetle hesaplamış, jeodezi (yer ölçme bilimi) alanında çığır açmıştır. * Muhammed İdrisi: Dünya haritasını dairesel bir gümüş levha üzerine çizmiş ve o dönemin en doğru, en detaylı haritalarından birini ("Kitabu Ruceri") hazırlamıştır. * İbni Haldun: "Mukaddime" adlı eserinde iklimin ve doğal çevrenin insanların yaşam tarzı, karakteri ve medeniyetleri üzerindeki etkilerini (Çevresel Determinizm) incelemiş, beşerî coğrafyanın temelini atmıştır. * İbni Battuta ve Mesudi: Dönemin en büyük seyyahları olarak bilinen bu kişiler, Afrika'dan Çin'e kadar çok geniş coğrafyaları gezmiş, yöre halklarının yaşam tarzını, ticaret yollarını ve iklim koşullarını kitaplarında detaylıca anlatmışlardır.

3. Yeni Çağ’da Coğrafya (1453 – 1789)

Avrupa’da Rönesans (yeniden doğuş) ve Reform hareketlerinin yaşanması, kilisenin bilim üzerindeki baskısının kırılması ve aydınlanma sürecinin başlamasıyla coğrafyada yeni bir sayfa açıldı. Bu çağ, "Coğrafi Keşifler" çağıdır. Okyanuslara dayanıklı gemilerin yapılması ve pusulanın sapma açısının hesaplanmasıyla uzun deniz yolculukları başlamıştır.

• Kristof Kolomb, Vasco da Gama, Bartolomeu Dias ve Macellan gibi kaşifler Amerika kıtasını keşfetmiş, Afrika’nın güneyini dolaşarak Hindistan’a ulaşmış ve Dünya’nın etrafını denizden dolaşarak yuvarlak olduğunu ispatlamışlardır.
• Bu keşifler sayesinde yeni kıtalar, okyanuslar, bitki ve hayvan türleri tanınmış; toplanan veriler coğrafya biliminin bilgi dağarcığını devasa boyutlarda genişletmiştir.
• Abraham Ortelius: Modern anlamda ilk dünya atlasını ("Theatrum Orbis Terrarum") hazırlayan Hollandalı haritacıdır.

Yeni Çağ'da Osmanlı Devleti'nde Coğrafya: * Piri Reis: "Kitab-ı Bahriye" (Denizcilik Kitabı) adlı eseri ve çizdiği eşsiz doğruluktaki Dünya Haritası ile dünya denizcilik ve coğrafya tarihine damga vurmuştur. * Kâtip Çelebi: "Cihannüma" (Dünyanın Aynası) adlı eseriyle Osmanlı coğrafyacılığını modern anlamda başlatmıştır. * Evliya Çelebi: 40 yılı aşkın süre boyunca Osmanlı coğrafyasını ve komşu ülkeleri gezerek kaleme aldığı muazzam "Seyahatname" eseri, tarihi, kültürel ve beşerî coğrafya açısından eşsiz bir hazinedir.

4. Yakın Çağ’da Coğrafya (1789 – Günümüz)

Yakın Çağ, Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi’nin dünyayı kökten değiştirdiği, bilimsel araştırma yöntemlerinin sistemleştiği dönemdir. Keşif gezileri artık sadece yeni yerler bulmak veya sömürge elde etmek için değil, "bilimsel araştırma" amacıyla yapılmaya başlanmıştır. Bu çağda coğrafya "sebep-sonuç" ilişkisini kurarak bugünkü modern ve bilimsel kimliğini kazanmıştır. Alman bilim insanları bu döneme damgasını vurmuştur:

• Alexander von Humboldt (Aleksandır fon Humbolt): Fiziki coğrafyanın kurucusudur. "Kozmos" (Evren) adlı eseriyle doğadaki olayların birbirleriyle olan etkileşimini, neden-sonuç bağlamında incelemiştir (Klimatoloji ve biyocoğrafyaya büyük katkıları vardır).
• Carl Ritter (Karl Riter): Beşerî coğrafyanın kurucusu kabul edilir. İnsan ve doğa etkileşimini tarihsel süreç içinde incelemiş, coğrafyanın insanın yaşantısı üzerindeki etkilerine odaklanmıştır.
• Friedrich Ratzel (Fridrih Ratzel): Siyasi coğrafya ve antropocoğrafya (insan coğrafyası) kavramlarını literatüre kazandırmıştır. Devletleri büyüyen ve gelişen canlı bir organizmaya benzetmiştir.
• Paul Vidal de la Blache (Pol Vidal de la Blaş): Bölgesel coğrafyanın kurucularındandır ve coğrafyada "Possibilizm" (Mümküncülük - doğanın insana seçenekler sunduğu, insanın bu seçenekler arasından tercih yaptığı fikri) akımını savunmuştur.

5. Cumhuriyet Dönemi'nde Coğrafya (Türkiye)

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla birlikte eğitim ve bilim alanında büyük atılımlar yapılmış, modern coğrafya üniversitelerde kurumsal bir yapıya kavuşmuştur. Yurt dışına (özellikle Avrupa'ya) eğitime gönderilen bilim insanları ve Türkiye'ye davet edilen yabancı akademisyenler sayesinde coğrafya bilimi hızla gelişmiştir.

• 1941 yılında düzenlenen Birinci Coğrafya Kongresi ile Türkiye'nin coğrafi bölgeleri ve bölümleri sınırlarıyla belirlenmiş, okullarda okutulacak coğrafya müfredatı standartlaştırılmıştır.
• Besim Darkot, Faik Sabri Duran, Reşat İzbırak, İbrahim Hakkı Akyol, Sırrı Erinç ve Cemal Arif Alagöz gibi duayen hocalar, yazdıkları ders kitapları, haritalar ve yetiştirdikleri öğrencilerle Türkiye'de modern coğrafyanın kurumsallaşmasına çok değerli katkılarda bulunmuşlardır.

Coğrafya bilimi günümüzde; CBS (Coğrafi Bilgi Sistemleri), uzaktan algılama uyduları ve gelişmiş istatistiksel yazılımlar sayesinde, sadece yeryüzünü tasvir eden bir dal olmaktan çıkmış; çevresel sorunlara çözüm üreten, mekânsal planlama yapan ve insanlık için sürdürülebilir yaşam modelleri kurgulayan kilit bir bilim dalı hâline gelmiştir.