İklim ve Hava Hareketleri

Atmosfer, Dünya'mızı saran, canlıları Güneş'in zararlı ışınlarından koruyan ve aşırı ısınıp soğumayı engelleyen gaz tabakasıdır. Atmosferin yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijen ve %1'lik kısmı ise karbondioksit, su buharı ve diğer gazlardan oluşur. Bu gaz tabakası içerisinde meydana gelen değişiklikler sonucunda hava olayları ve iklim koşulları ortaya çıkar. İklim ve hava olayları birbirleriyle ilişkili olsalar da aralarında önemli farklılıklar bulunmaktadır. İnsan faaliyetleri, sanayileşme ve doğanın kendi döngüleri, atmosferin bu hassas dengesini etkilemektedir.

Hava Olayları

Atmosferde meydana gelen rüzgâr, yağış, nem, sıcaklık, basınç ve bulutluluk gibi değişimlere hava olayları denir. Hava olayları belirli bir yerde ve kısa bir süre içinde (saatlik, günlük veya haftalık) etkili olan atmosfer şartlarıdır. Hava olaylarını oluşum nedenleriyle birlikte inceleyen, bu olayların yeryüzü şekilleri ve canlılar üzerindeki etkilerini araştıran bilim dalına meteoroloji denir. Meteoroloji alanında çalışan ve hava tahminleri yapan bilim insanlarına ise meteorolog adı verilir. Meteorologlar; uydulardan, hava balonlarından ve çeşitli gözlem istasyonlarından aldıkları verileri değerlendirerek hava durumu raporlarını hazırlarlar.

Hava olaylarının temel sebebi, Güneş'ten gelen ısı enerjisinin atmosferdeki havayı farklı şekillerde ısıtması ve bunun sonucunda oluşan sıcaklık, basınç ve nem farklılıklarıdır. Bu durum özellikle rüzgârların ve çeşitli yağış şekillerinin oluşmasını sağlayan en önemli dinamiktir. Güneş ışınları Dünya'ya ulaştığında her yeri eşit miktarda ısıtmaz; karalar denizlere göre daha hızlı ısınır ve soğur. Bu ısınma farkları da atmosferik olayların motoru görevini görür.

Hava Basıncı ve Rüzgâr

Sıcaklık farklılıkları, havanın yoğunluğunu ve dolayısıyla yeryüzüne yaptığı basıncı doğrudan değiştirir: - Yüksek Basınç Alanı (YBA): Havanın soğuduğu yerlerde havanın hacmi küçülür, yoğunluğu artar. Soğuyan ve yoğunlaşan hava ağırlaşarak aşağıya doğru hareket eder (alçalıcı hava hareketi). Bu durum yeryüzüne yapılan hava basıncını artırır. Yüksek basınç alanlarında alçalan hava nedeniyle genellikle gökyüzü açık ve güneşlidir, bulutlanma azdır. Dolayısıyla bu alanlarda yağış görülme ihtimali oldukça düşüktür. - Alçak Basınç Alanı (ABA): Havanın ısındığı yerlerde hava genleşir, hacmi artar ve yoğunluğu azalır. Isınan ve hafifleyen hava yukarıya doğru yükselir (yükselici hava hareketi). Havanın yeryüzüne yaptığı basınç azalır. Yükselen hava yukarılarda soğuyarak içindeki su buharının yoğuşmasına neden olur, bu da bulutları oluşturur ve yağış ihtimalini büyük ölçüde artırır.

Rüzgâr: Yatay yönde meydana gelen hava hareketidir. Havadaki basınç farklılıklarından dolayı hava daima basıncın yüksek olduğu yerden, düşük olduğu yere doğru bir akım oluşturur. Yani rüzgâr, her zaman Yüksek Basınç Alanından, Alçak Basınç Alanına doğru eser. İki bölge arasındaki basınç veya sıcaklık farkı ne kadar fazlaysa, hava akımı o kadar hızlı olur ve rüzgâr o derece şiddetli eser. Rüzgârların yönünü ve hızını ölçmek için anemometre adı verilen aletler kullanılır. Hızı fazla olan rüzgârlar fırtına, kasırga veya tayfun gibi daha yıkıcı hava olaylarına dönüşebilir.

Nem ve Yağış Şekilleri

Atmosferde bulunan su buharına nem denir. Havadaki nem, denizlerin, göllerin ve nehirlerin Güneş enerjisi ile buharlaşması ve bitkilerin terlemesi sonucunda atmosfere karışır. Nem oranını ölçmek için higrometre (nem ölçer) kullanılır. Havada bulunan su buharının ısısını kaybederek yoğuşması (sıvı hale geçmesi) veya aniden donması (katı hale geçmesi) sonucunda farklı yağış şekilleri görülür. Yağış şekilleri, olayın gökyüzünde veya yeryüzüne yakın yerlerde gerçekleşmesine göre iki gruba ayrılır.

Gökyüzüne yakın (yüksek) yerlerde oluşanlar:
Yağmur: Bulutlardaki su buharının soğuk hava tabakasıyla karşılaştığında yoğuşarak su damlacıkları halinde yeryüzüne düşmesidir.
Kar: Bulutlardaki su buharının 0°C'nin altındaki soğuk hava tabakasıyla karşılaşıp aniden donarak buz kristallerine dönüşmesi ve bu kristallerin birleşerek yeryüzüne inmesidir.
Dolu: Yağmur damlalarının güçlü hava akımları ile daha yüksek ve daha soğuk tabakalara sürüklenerek aniden donması ve buz topları halinde yeryüzüne düşmesidir.
Yeryüzüne yakın yerlerde oluşanlar:
Çiy: İlkbahar ve sonbahar aylarında serin gecelerde, havadaki su buharının yeryüzüne yakın nesneler (örneğin bitki yaprakları, araba camları) üzerinde yoğuşarak su damlacıkları oluşturmasıdır.
Kırağı: Çok soğuk kış sabahlarında, havadaki su buharının 0°C'nin altındaki sıcaklıklarda doğrudan katı hale geçerek (kırağılaşarak) yapraklar ve toprak üzerinde ince bir buz tabakası oluşturmasıdır.
Sis: Havadaki su buharının yeryüzüne çok yakın yerlerde yoğuşarak havada asılı kalan çok küçük su damlacıkları veya buz kristalleri oluşturmasıdır. Adeta yeryüzüne inmiş bir bulut tabakası gibidir ve görüş mesafesini ciddi şekilde azaltır.

İklim

Geniş bir bölgede, uzun yıllar (en az 35-40 yıl) boyunca gözlemlenen sıcaklık, nem, hava basıncı, rüzgâr ve yağış şekli gibi tüm hava olaylarının ortalamasına iklim denir. Örneğin; "Türkiye'nin Karadeniz Bölgesi her mevsim yağışlı ve ılımandır", "Akdeniz bölgesi yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır" gibi genel ifadeler o bölgenin iklimini anlatır. İklimi belirleyen başlıca faktörler şunlardır: Ekvator'a olan uzaklık (enlem), denize uzaklık, deniz seviyesinden olan yükseklik (rakım) ve yeryüzü şekilleri. Bu faktörler bir bölgenin uzun yıllar boyunca nasıl bir hava profiline sahip olacağını belirler. İklimleri ve iklimlerin oluşumunu, değişimini ve canlılar üzerindeki etkilerini inceleyen bilim dalına klimatoloji (iklim bilimi) denir. Bu bilim dalında uzmanlaşmış kişilere ise klimatolog (iklim bilimci) adı verilir.

İklim ve Hava Olayları Arasındaki Temel Farklar

Konuyu toparlamak gerekirse, iklim ve hava olayları arasındaki farkları dört ana başlık altında sıralayabiliriz: 1. Kapsam ve Süre: İklim, çok geniş bir coğrafi bölgede (örneğin İç Anadolu Bölgesi) geçerlidir ve uzun yılların (35-40 yıl) ortalamasını ifade eder. Hava olayları ise çok daha dar bir bölgede (örneğin Ankara'nın bir ilçesi) ve kısa süreli (saatlik, günlük) olarak gerçekleşen anlık durumlardır. 2. Değişkenlik ve Kesinlik: İklim kesinlik bildirir; bir bölgenin ikliminin değişmesi yüzlerce, bazen binlerce yıl alabilir. Ancak hava olayları tamamen tahminidir (meteorolojik tahmin) ve aynı gün içerisinde bile güneşliyken aniden sağanak yağışlı hale gelerek sürekli değişebilir. 3. Kullanılan Terimler: İklim özellikleri anlatılırken genellikle kurak, yağışlı, ılıman, sert, soğuk gibi kalıcı durumları ifade eden kelimeler kullanılır. Hava durumundan bahsedilirken ise rüzgârlı, güneşli, parçalı bulutlu, sağanak yağışlı, sisli gibi anlık veya günlük terimler tercih edilir. 4. Bilim Dalı ve Uzmanlar: İklimi Klimatoloji bilimi inceler ve uzmanlarına Klimatolog denir. Hava olaylarını ise Meteoroloji bilimi inceler ve uzmanlarına Meteorolog denir.

Küresel İklim Değişikliği ve Sera Etkisi

Güneş'ten gelen ışınların bir kısmı atmosferi geçerek yeryüzüne çarpar, Dünya'yı ısıtır ve daha sonra uzaya geri yansır. Ancak atmosferimizde doğal olarak bulunan karbondioksit (CO2), metan (CH4), su buharı (H2O) ve ozon (O3) gibi gazlar, yeryüzünden uzaya yansıyan bu ısının bir kısmını tutarak uzaya kaçmasını engeller ve Dünya'nın belli bir sıcaklıkta kalmasını sağlar. Isının bu şekilde tutulması olayına sera etkisi denir. Doğal sera etkisi Dünya'nın yaşanabilir ortalama bir sıcaklıkta (-18°C yerine ortalama +15°C civarında) kalmasını sağladığı için canlı yaşamının devamlılığı açısından aslında oldukça faydalı ve gerekli bir süreçtir.

Ancak özellikle Sanayi Devrimi'nden günümüze kadar geçen süreçte; fosil yakıtların (kömür, petrol, doğal gaz) enerji üretimi ve ulaşım için aşırı kullanımı, geniş ormanlık alanların tahrip edilip yakılması ve kontrolsüz sanayi faaliyetleri sonucunda atmosferdeki sera gazı miktarı tehlikeli boyutlara ulaşmıştır. Sera gazlarının atmosferde gereğinden fazla birikmesi, uzaya kaçması gereken ısının daha fazla tutulmasına yol açar. Bu duruma küresel ısınma adı verilir. Küresel ısınma sonucunda dünya çapında sıcaklık ortalamalarının giderek artmasıyla küresel iklim değişikliği meydana gelmektedir.

Küresel iklim değişikliğinin tüm dünyayı etkileyen yıkıcı sonuçları vardır. Bunların başında; kutuplardaki buzulların hızla erimesi, deniz ve okyanus seviyelerinin yükselerek kıyı bölgelerinin sular altında kalma tehlikesi, dünya genelinde aşırı kuraklık ve çölleşme, beklenmedik ve şiddetli tayfunlar, kasırgalar ile sel felaketleri gelmektedir. Ayrıca bitki ve hayvan türlerinin doğal yaşam alanlarının bozulması, ekosistem dengesinin sarsılması ve pek çok canlı türünün yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalması da iklim değişikliğinin acı sonuçlarıdır.

İklim değişikliğini önlemek veya etkilerini en aza indirmek için bireysel ve toplumsal olarak bazı acil önlemler almalıyız. Fosil yakıtların yerine rüzgâr, güneş ve jeotermal gibi yenilenebilir (temiz) enerji kaynaklarına yönelmeli, enerji tasarrufuna özen göstermeliyiz. Ağaçlandırma çalışmalarına hız vererek atmosferdeki karbondioksiti azaltacak yeşil alanları çoğaltmalıyız. Ayrıca atıkların geri dönüşümüne önem vermek ve karbon ayak izimizi küçültmek gibi çevre dostu adımlar atmamız, dünyamızın geleceği için hayati önem taşımaktadır.