Türkiye'de Kimya Endüstrisi

Etrafımıza baktığımızda gördüğümüz eşyaların büyük bir kısmı kimyasal işlemlerden geçerek üretilmiştir. Giydiğimiz kıyafetlerin boyalarından ve kumaşlarından, hastalandığımızda içtiğimiz ilaçlara; evlerimizi temizlediğimiz deterjanlardan, arabalarımızın lastiklerine ve yakıtına kadar hemen hemen her ürün kimya endüstrisinin (kimya sanayisinin) bir eseridir.

Kimya endüstrisi, çeşitli ham maddelerin veya yarı işlenmiş maddelerin kimyasal tepkimeler ve fiziksel işlemlerden geçirilerek, günlük hayatta veya diğer sanayi dallarında kullanılmak üzere yeni ve faydalı ürünlere dönüştürüldüğü devasa bir üretim sektörüdür. Kimya sektörü, sadece tüketicilere doğrudan ürün sunmakla kalmaz, aynı zamanda otomotivden tekstile, tarımdan elektroniğe kadar diğer pek çok sanayi dalına ham madde veya ara mamul sağlayarak ekonominin lokomotifi görevini üstlenir.

Türkiye'de Kimya Endüstrisinin Gelişimi ve Önemi

Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye'deki endüstrileşme çabaları oldukça kısıtlıydı ve kimya sektörü sadece temel ihtiyaçların (sabun, barut vb.) karşılanmasına yönelik küçük çaplı tesislerden ibaretti. Ancak zamanla kurulan şeker fabrikaları, çimento, kâğıt, cam ve gübre fabrikaları gibi tesisler, Türkiye'de kimya endüstrisinin temellerini atmıştır. Özellikle Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKE), kimya sanayisinin gelişiminde büyük rol oynamıştır. Daha sonraki yıllarda petrokimya tesislerinin (örneğin TÜPRAŞ ve PETKİM) kurulmasıyla sektör dev bir sıçrama yaşamıştır.

Bugün Türkiye'deki kimya endüstrisi, ülkenin en çok ihracat yapan ve en büyük istihdam sağlayan ilk üç sektöründen biridir. Ancak Türkiye kimya endüstrisi, büyük ölçüde dışa bağımlı bir yapıya sahiptir. Üretim için gerekli olan ham maddelerin yaklaşık %70'i yurt dışından ithal edilmektedir. (Özellikle petrol ve doğalgaz). Bu durum, kimyasal ham madde maliyetlerinin artmasına neden olsa da, Türkiye işgücü kapasitesi ve stratejik konumu sayesinde bu ithal edilen ham maddeleri işleyerek değerli ürünlere dönüştürmekte ve dünyaya tekrar ihraç etmektedir.

Kimya Endüstrisinin Alt Dalları (Hizmet Ettiği Sektörler)

Türkiye'de kimya sanayisi çok geniş bir alana yayılmıştır. Başlıca alt sektörleri şunlardır: 1. Petrokimya: Petrol ve doğalgazın işlenmesiyle elde edilen plastikler, sentetik kauçuklar, elyaflar, çözücüler ve asfalt gibi ürünlerin üretildiği koldur. Kimya sanayisinin bel kemiğidir. 2. Temizlik ve Kozmetik Ürünleri: Sabun, deterjan, şampuan, parfüm, krem, diş macunu gibi kişisel bakım ve ev temizliği ürünlerinin üretimidir. 3. Boya ve Yapıştırıcı Sanayisi: İnşaat, otomotiv ve tekstil sektörleri için boya, vernik, cila, matbaa mürekkebi ve endüstriyel yapıştırıcı üretimini kapsar. 4. İlaç Endüstrisi: İnsan ve hayvan sağlığında kullanılan tedavi edici kimyasal ilaçların, aşıların, serumların ve vitaminlerin araştırılıp üretildiği kısımdır. Türkiye ilaç üretiminde bölgenin güçlü ülkelerinden biridir. 5. Tarım Kimyasalları: Tarımsal verimi artırmak için yapay (kimyasal) gübre ve tarım ilaçlarının (haşere öldürücü, ot kurutucu) üretilmesini sağlar. 6. Cam, Seramik ve Çimento: Silisyum gibi inorganik malzemelerin yüksek ısılarda işlenmesiyle oluşturulan inşaat malzemelerini kapsar.

Kimya Sektöründe İthalat ve İhracatımız

İthal Ettiğimiz (Dışarıdan Aldığımız) Başlıca Kimyasal Ürünler: Türkiye'nin yeraltı kaynakları bakımından (özellikle petrol ve doğalgaz) kısıtlı olması nedeniyle ham madde ithalatı yüksektir. - En çok ithal edilen kimyasalların başında mineral yakıtlar, petrol ve yağlar gelir. - Organik kimyasallar, plastik hammaddeleri, gübre yapımında kullanılan fosfat, ilaç etken maddeleri ithal edilen diğer önemli kalemlerdir.

İhraç Ettiğimiz (Dışarıya Sattığımız) Başlıca Kimyasal Ürünler: - Temizlik ürünleri (özellikle sabun ve deterjan). - İşlenmiş plastik mamulleri (boru, ambalaj, kaplar). - Boyalar, vernikler, sentetik lifler. - Sentetik kauçuk (araç lastiği için). - Gübre ve bazı temel inorganik kimyasallar (Örneğin Türkiye, bor minerallerinin ihracatında dünya lideridir).

İhracat (dış satım) oranının ithalattan (dış alım) yüksek olması her ülke için istenen bir durumdur. Bunun için Türkiye'de Ar-Ge (Araştırma ve Geliştirme) çalışmalarına daha fazla bütçe ayrılmalı, ham madde üretebilecek yeni tesisler açılmalı, bor gibi sahip olduğumuz kaynaklar ileri teknolojiyle işlenerek çok daha değerli son ürünlere dönüştürülmelidir.

Kimya Endüstrisinde Görev Yapan Meslek Dalları

Kimya sektörünün çok geniş olması, bu alanda uzmanlaşmış çok çeşitli meslek gruplarının doğmasına sebep olmuştur.

1. Kimya Mühendisi: Kimyasal maddelerin laboratuvar ortamından çıkarılıp fabrikalarda çok büyük miktarlarda, uygun maliyetle ve güvenli bir şekilde üretilmesi sürecini tasarlar ve yönetir. Üretim tesislerinin kurulması ve çalıştırılması onların sorumluluğundadır.
2. Kimyager: Maddelerin yapısını, niteliğini, farklı maddelerle etkileşimini laboratuvar ortamında mikroskobik düzeyde inceleyen kişidir. Yeni bir ilaç veya boya molekülünün keşfedilmesinde görev alan temel bilimcilerdir. Ar-Ge laboratuvarlarında yeni formüller üretirler.
3. Biyokimyager (Biyokimya Uzmanı): Canlıların yapısında (insan, hayvan, bitki, mikroorganizma) meydana gelen kimyasal olayları, hastalıkların moleküler düzeydeki nedenlerini, hücreleri inceleyen uzmanlardır. Hastanelerde kan ve idrar tahlillerini yapanlar genellikle bu uzmanlardır.
4. Ziraat Mühendisi: Tarımsal üretim, bitki ıslahı ve gübre/tarım ilacı kullanımı konularında çalışırlar. Hangi toprağa hangi kimyasal gübrenin atılması gerektiğini bilirler.
5. Gıda Mühendisi: Gıdaların, sağlık kurallarına uygun bir şekilde kimyasal katkı maddeleriyle (koruyucular, renklendiriciler) bozulmadan işlenmesini, ambalajlanmasını ve raf ömrünün uzatılmasını kontrol eden kişilerdir.
6. Kimya Teknisyeni: Fabrikalarda veya laboratuvarlarda, kimyager veya kimya mühendislerinin gözetimi altında analizleri bizzat yapan, cihazları kullanan ve ürün kalitesini ölçen teknik elemanlardır.

Güçlü bir kimya endüstrisi, güçlü bir ekonomi ve bağımsızlık demektir. Bu nedenle bilimsel araştırmalara ve teknolojiye verilen değerin artması, bu alandaki yerli üretimin gelişmesine en büyük katkıyı sağlayacaktır.