Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Üreme Nedir ve Neden Önemlidir?

Canlıların nesillerini devam ettirebilmek, soylarını sürdürebilmek amacıyla kendilerine benzer yeni bireyler meydana getirmelerine üreme (çoğalma) adı verilir. Üreme, canlıların yaşamlarını sürdürebilmesi (hayatta kalması) için zorunlu bir faaliyet değildir. Örneğin üreme yeteneğini kaybetmiş bir canlı hayatına devam edebilir ancak kendi soyunu devam ettiremez. Doğada canlılar iki farklı temel yolla ürerler: Eşeyli üreme ve eşeysiz üreme.

Eşeysiz Üreme

Eşeysiz üreme, tek bir ata canlının (anne veya baba ayrımı olmaksızın) kendisiyle tamamen aynı kalıtsal özelliklere sahip yeni bireyler oluşturmasıdır. Eşeysiz üremede cinsiyet hücreleri (sperm ve yumurta) görev almaz. Bu nedenle oluşan yavru canlılar, ana canlının kopyasıdır. Çevresel şartlar değişmediği sürece bu özellik avantaj sağlarken, değişen çevre koşullarına dayanıklılık açısından zayıftırlar. Eşeysiz üreme temelde dört çeşittir:

1. Bölünerek Üreme

Bakteri, amip, öglena (kamçılı hayvan) ve paramesyum (terliksi hayvan) gibi tek hücreli mikroskobik canlılarda görülen en basit ve en hızlı üreme şeklidir. Belirli bir büyüklüğe ulaşan hücre, ortadan ikiye ayrılarak iki yeni canlı oluşturur.

2. Tomurcuklanarak Üreme

Ana canlının vücudunda bir çıkıntı (tomurcuk) oluşur. Bu tomurcuk büyüyüp gelişerek yeni bir canlıyı meydana getirir. Oluşan yeni canlı, ana canlıya bağlı kalarak bir koloni oluşturabileceği gibi, ana canlıdan ayrılarak bağımsız da yaşayabilir. Hidra, denizanası, süngerler ve bira mayası tomurcuklanarak ürer.

3. Rejenerasyon (Yenilenme) ile Üreme

Canlıdan kopan bir parçanın hücre bölünmeleriyle kendini tamamlayarak yeni bir canlı oluşturmasıdır. Denizyıldızı ve yassı solucan (planarya) bu şekilde ürer. Örneğin planarya ortadan ikiye kesildiğinde, her iki parça da eksik kısımlarını tamamlayarak iki yeni planarya oluşturur. Önemli Not: Kertenkelenin kopan kuyruğunu yenilemesi ya da yaralarımızın iyileşmesi bir "üreme" değil, sadece organ veya doku düzeyinde bir "yenilenme" (onarım) olayıdır. Üreme olabilmesi için canlının sayısının artması gerekir.

4. Vejetatif Üreme

Sadece bitkilerde görülen bir eşeysiz üreme şeklidir. Bitkinin kök, gövde, yaprak veya dal gibi kısımlarından yeni bitkiler elde edilmesidir. Çileğin sürünücü gövdesiyle, patatesin gövde yumrusuyla, menekşe ve söğüdün koparılan dalı veya yaprağıyla çoğaltılması vejetatif üremeye örnektir. Tarımda kaliteli ve verimli bitkilerin özelliklerini kaybetmeden hızlıca çoğaltılması için sıklıkla tercih edilir.

Eşeyli Üreme

Eşeyli üreme, erkek ve dişi üreme hücrelerinin (sperm ve yumurta) birleşmesi sonucu yeni bir canlının meydana gelmesidir. Bu hücrelerin çekirdeklerinin birleşmesine döllenme, döllenmiş yumurta hücresine ise zigot denir. Eşeyli üreme sonucunda oluşan yavrular hem anneye hem babaya ait özellikler taşıdığından kalıtsal çeşitlilik sağlar. Çiçekli bitkilerde ve hayvanların büyük çoğunluğunda (insan dahil) eşeyli üreme görülür.

Çiçekli Bitkilerde Üreme, Büyüme ve Gelişme

Çiçek, kapalı tohumlu bitkilerin üreme organıdır. Tam bir çiçeğin yapısında dıştan içe doğru; çanak yaprak, taç yaprak, erkek organ ve dişi organ bulunur.

Çanak Yaprak: Çiçeğin en dış kısmında bulunan yeşil renkli yapraklardır. Tomurcuk halindeyken çiçeği dış etkilerden korur ve fotosentez yapar.
Taç Yaprak: Çiçeğin renkli, gösterişli ve hoş kokulu kısmıdır. Renkleri ve kokularıyla böcekleri ve kuşları kendilerine çekerek tozlaşmaya yardımcı olurlar.
Erkek Organ: Başçık ve sapçık olmak üzere iki kısımdan oluşur. Başçıkta polenler (çiçek tozları, bitkinin erkek üreme hücreleri) bulunur.
Dişi Organ: Tepecik, dişicik borusu ve yumurtalık olmak üzere üç kısımdır. Yumurtalığın içinde dişi üreme hücresi (yumurta) bulunur. Tepecik yapışkan bir yapıya sahiptir, polenlerin buraya tutunmasını sağlar.

Tozlaşma ve Döllenme

Erkek organın başçığındaki polenlerin rüzgar, su, böcekler veya kuşlar aracılığıyla dişi organın tepeciğine taşınmasına tozlaşma denir. Tozlaşmadan sonra polenler dişicik borusundan geçerek yumurtalığa ulaşır. Burada polenin çekirdeği ile yumurtanın çekirdeği birleşir. Bu olaya döllenme denir. Döllenme sonucu zigot oluşur. Zigot gelişerek embriyoyu (taslak bitki) meydana getirir. Embriyonun etrafı besin dokusu (çenek) ve tohum kabuğu ile sarılarak tohum oluşur. Tohumun etrafındaki yumurtalığın etlenip sulanmasıyla da meyve meydana gelir. Meyvenin asıl görevi tohumu korumak ve uzaklara taşınmasına yardımcı olmaktır.

Tohumun Çimlenmesi

Uygun şartlarda tohumun içindeki embriyonun büyüyüp gelişerek yeni bir bitki oluşturmaya başlamasına çimlenme denir. Çimlenme için gerekli olan faktörler kısaca SOS olarak kodlanabilir: 1. Su (Nem) 2. Oksijen (Hava) 3. Sıcaklık (Uygun sıcaklık)

Çimlenme sırasında bitki fotosentez yapamaz (henüz yeşil yaprakları çıkmamıştır), bu nedenle tohumdaki depo besini kullanır. Işık, çimlenme için gerekli değildir; ışık fotosentez yapmaya başladıktan (yapraklar çıktıktan) sonra büyüme için gereklidir. Toprak da çimlenme için zorunlu değildir, pamuk arasında ıslak fasulyelerin çimlenebilmesi buna kanıttır.

Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Hayvanlar genellikle eşeyli ürerler ancak çoğalma ve yavrularına bakma şekilleri farklılık gösterir.

Doğurarak Çoğalanlar (Memeliler)

İnsan, kedi, köpek, at, inek, yunus, balina, yarasa gibi canlılar memeliler grubundadır. Memeliler doğurarak çoğalırlar. Yavru, gelişimini anne karnında tamamlar. Memeliler yavrularını sütle beslerler ve onlarda yavru bakımı vardır.

Yumurtlayarak Çoğalanlar

Kuşlar (Tavuk, penguen, kartal vb.): Yumurtlayarak çoğalırlar. Yumurtanın üzerinde kuluçkaya yatarlar (sıcak tutmak için). Yavru bakımı vardır, yavrularını besler ve korurlar.
Sürüngenler (Yılan, timsah, kaplumbağa, kertenkele): Yumurtlayarak çoğalırlar. Yumurtalarını sıcak kumlara veya toprağa gömerler. Kuluçkaya yatmazlar ve yavru bakımı yoktur.
Balıklar: Yumurtlayarak çoğalırlar. Suya çok sayıda sperm ve yumurta bırakırlar, döllenme suda gerçekleşir (dış döllenme). Yavru bakımı yoktur.

Başkalaşım (Metamorfoz) Geçirenler

Kurbağalar ve böcekler (kelebek, sinek vb.) gibi canlıların yumurtasından çıkan yavru, ana canlıya hiç benzemez. Bu yavruların gelişimlerini tamamlayarak ana canlıya benzer hale gelmesine başkalaşım denir. * Kurbağalarda Başkalaşım: Yumurtadan çıkan yavrulara iribaş denir. İribaş suda yaşar ve balığa benzer, solungaç solunumu yapar. Zamanla büyür, arka ve ön bacakları çıkar, kuyruğu kaybolur. Akciğerleri gelişen kurbağa karaya çıkar ve ergin kurbağa halini alır. * Kelebeklerde Başkalaşım: Kelebek yumurtasından tırtıl çıkar. Tırtıl, yaprak yiyerek beslenir ve etrafına bir koza örerek pupa evresine girer. Kozanın içinde değişimini tamamlayan canlı, rengarenk kanatlarıyla ergin bir kelebek olarak kozadan çıkar. Kurbağa ve böceklerde yavru bakımı yoktur.