Ay, gökyüzünde her gece aynı biçimde görünmez. Bazen ince bir yay, bazen yarım daire, bazen de bütünüyle aydınlık bir daire gibi görünür. Bu değişim Ay’ın şeklinin değiştiğini veya bir bölümünün kaybolduğunu göstermez. Ay’ın Güneş’ten ışık alan yarısının Dünya’dan görülebilen kısmı değişir.
Bu konuda Ay’ın evrelerinin neden oluştuğunu, ana ve ara evreleri, evrelerin sırasını ve yaklaşık sürelerini öğreneceksin. Bir tarih sorusunu ezberlemeden, evrelerin sırasından yararlanarak nasıl çözebileceğini de göreceksin.
Ay’ın görünümü neden değişir?
Ay kendi ışığını üretmez; Güneş’ten gelen ışığı yansıtır. Ay’ın Güneş’e bakan yarısı aydınlıktır. Ay Dünya’nın çevresinde dolandıkça Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre konumları değişir. Bu nedenle aydınlık yarının Dünya’dan görebildiğimiz bölümü de değişir.
Ay’ın Dünya’dan farklı biçimlerde görülen bu görünümlerine Ay’ın evreleri denir. Evrelerin oluşmasının temel nedeni Ay’ın Dünya çevresindeki dolanma hareketidir. Dünya’nın gölgesinin Ay’ın üzerine düşmesi, normal evrelerin açıklaması değildir. Gölgeyle ilgili bu özel olay Ay tutulması konusuna girer.
Bir topu karanlık odada sabit bir lambayla aydınlatıp topun çevresinde farklı konumlara geçtiğini düşün. Topun her an bir yarısı ışık alır; fakat senin gördüğün aydınlık bölüm bulunduğun konuma göre değişir. Bu model evrelerin temelini açıklar. Lamba, top ve gözlemci arasındaki gerçek uzaklıkları göstermez.
Dört ana evre
Ay’ın yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün olmak üzere dört ana evresi vardır. Ana evreler belirgin görünümleriyle ayırt edilir.
Yeni ay
Yeni ayda Ay, Güneş ile Dünya arasındadır. Ay’ın Dünya’ya bakan yüzü ışık almadığı için Ay’ı gökyüzünde seçmek çok zordur. “Yeni ayda Ay yoktur.” demek doğru değildir. Ay uzaydaki hareketini sürdürür; yalnızca Dünya’dan görünen aydınlık bölümü yok denecek kadar azdır.
İlk dördün
İlk dördün, yeni aydan yaklaşık bir hafta sonra görülür. Türkiye’den bakıldığında Ay’ın aydınlık bölümü kitaptaki gösterimde D harfine benzetilir. “Dördün” sözcüğü Ay’ın yalnız dörtte birinin aydınlık olduğunu anlatmaz. Ay, evre döngüsünün yaklaşık dörtte birini tamamlamıştır; Dünya’dan görünen yüzünün yaklaşık yarısı aydınlıktır.
Dolunay
Dolunayda Dünya, Güneş ile Ay arasındadır. Ay’ın Dünya’ya bakan yüzü bütünüyle aydınlık görünür. Ay’ı parlak bir daire biçiminde görürüz. Bu konum şemasını düz bir çizim gibi düşünürken gök cisimlerinin uzayda üç boyutlu hareket ettiğini unutmamalıyız; her dolunayda Ay tutulması gerçekleşmez.
Son dördün
Son dördün dolunaydan yaklaşık bir hafta sonra görülür. Kitaptaki gösterimde Ay’ın aydınlık bölümü ters D harfine benzetilir. Evre döngüsünde dolunaydan yeni aya doğru ilerlenmektedir.
| Ana evre | Dünya’dan görünüm | Yaklaşık sıra |
|---|---|---|
| Yeni ay | Aydınlık yüz görülmez | Başlangıç |
| İlk dördün | D harfine benzer | 1 hafta sonra |
| Dolunay | Tam daire biçiminde aydınlık | 2 hafta sonra |
| Son dördün | Ters D harfine benzer | 3 hafta sonra |
Ara evreler: hilal ve şişkin ay
Ana evreler arasında hilal ve şişkin ay görülür. Bunlar geçiş evreleridir. Bir tam döngüde iki farklı hilal ve iki farklı şişkin ay görünümü vardır.
Yeni aydan sonra ilk dördüne giderken görülen hilal, kitapta ters C harfine benzetilir. Son dördünden yeni aya giderken görülen hilal ise C harfine benzer. İlk dördünden dolunaya geçerken ve dolunaydan son dördüne geçerken Ay’ın yarısından fazlası aydınlık görünür; bu görünüme şişkin ay denir.
Yalnız “hilal” veya “şişkin ay” demek bazen yönü belirlemeye yetmez. Önceki ve sonraki ana evreyi de belirtmek daha açıklayıcıdır: “yeni aydan sonraki hilal” veya “dolunaydan sonraki şişkin ay” gibi.
Evrelerin sırası şöyledir:
Yeni ay → hilal → ilk dördün → şişkin ay → dolunay → şişkin ay → son dördün → hilal → yeni ay
Bu sıra sürekli tekrar eder. Döngüyü bir çember gibi düşünmek, son dördünden sonra yeniden yeni aya dönüldüğünü anlamayı kolaylaştırır.
Evrelerin süreleri
Ay’ın bütün evrelerinin tamamlanıp aynı evrenin yeniden görülmesi yaklaşık 29,5 gün sürer. Bu süre yaklaşık bir ay olarak adlandırılır. Birbirini izleyen iki ana evre arasında ise yaklaşık bir hafta bulunur.
Bu değerlerin “yaklaşık” olduğunu unutmamak gerekir. Takvim sorularında ders düzeyinde bir hafta aralık kullanılır. Örneğin 8 Kasım’da dolunay görülüyorsa yaklaşık 15 Kasım’da son dördün, 22 Kasım’da yeni ay, 1 Aralık civarında ilk dördün beklenir.
Tarih sorularını çözme yöntemi
- Verilen evreyi sırada bul.
- Kaç hafta ileri veya geri gidileceğini belirle.
- Her hafta için bir ana evre ilerle veya gerile.
- Tarihi hesapladıktan sonra evre sırasını yeniden kontrol et.
Örnek: Ay 3 Mayıs’ta ilk dördündeyse 17 Mayıs civarında hangi evrededir?
İki hafta ilerlenir. İlk dördünden bir hafta sonra dolunay, iki hafta sonra son dördün gelir. Cevap son dördündür.
Evre modeli nasıl değerlendirilir?
Bir modelde ışık kaynağı Güneş’i, top Ay’ı, gözlemci de Dünya’dan bakan kişiyi temsil edebilir. Modeli kurarken ışık kaynağını sabit tutup topu gözlemcinin çevresinde farklı konumlara taşırız. Her konumda topun ışık alan bölümünü ve gözlemcinin gördüğü aydınlık kısmı ayrı ayrı inceleriz.
Başarılı bir model şu üç bilgiyi göstermelidir:
- Ay’ın her zaman bir yarısı Güneş tarafından aydınlatılır.
- Dünya’dan görünen aydınlık bölüm konuma göre değişir.
- Evreler belirli bir sırayla oluşur.
Modelde lambanın veya topun büyüklüğü gerçek ölçekte değildir. Ayrıca gözlemciyi Dünya’nın merkezi gibi göstermek, gerçek bir uzay ölçeği kurduğumuz anlamına gelmez. Modelin amacı yalnızca aydınlanma ve görünüm ilişkisini açıklamaktır.
Sık karıştırılan noktalar
- Ay’ın şekli değişmez. Küreye benzeyen Ay’ın Dünya’dan görünen aydınlık bölümü değişir.
- Evreler Dünya’nın gölgesinden oluşmaz. Ay’ın dolanması sırasında konumların değişmesiyle oluşur.
- Yeni ayda Ay kaybolmaz. Dünya’ya bakan yüzü aydınlık görünmez.
- İlk dördünde görünen yüzün yaklaşık yarısı aydınlıktır. “Dördün” sözcüğü döngüdeki konumla ilgilidir.
- Ay bir ışık kaynağı değildir. Evrelerde gördüğümüz ışık Güneş’ten gelir.
Açıklamalı örnekler
Örnek 1
Bir öğrenci “Dolunaydan iki hafta sonra yine dolunay görülür.” diyor.
Çözüm: Ana evreler yaklaşık birer hafta arayla ilerler. Dolunaydan bir hafta sonra son dördün, iki hafta sonra yeni ay görülür. Aynı dolunay görünümünün tekrarı yaklaşık 29,5 gün sürer.
Örnek 2
Ay’ın Dünya’ya bakan yüzünün tamamen aydınlık olduğu evrenin adı soruluyor.
Çözüm: Bu tanım dolunaya aittir. İlk ve son dördünde görünür yüzün yaklaşık yarısı; yeni ayda ise Dünya’ya bakan yüz aydınlık görünmez.
Örnek 3
Bir modelde topun ışık alan yarısı değişmediği hâlde gözlemci farklı aydınlık şekiller görüyor.
Çözüm: Bu beklenen bir sonuçtur. Değişen, topun ışık alan yarısı değil, aydınlık yarının gözlemci tarafından görülebilen kısmıdır.
Konuyu tekrar edelim
Ay’ın evreleri, Ay Dünya’nın çevresinde dolanırken Güneş, Dünya ve Ay’ın göreli konumlarının değişmesiyle oluşur. Yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün ana; hilal ve şişkin ay ara evrelerdir. Ana evreler yaklaşık birer hafta arayla görülür ve bütün döngü yaklaşık 29,5 günde tamamlanır. Evre sorularını çözerken şekil ezberlemek yerine aydınlanma, konum ve sıra ilişkisini kullanmalısın.