Sürdürülebilirlik ve Sürdürülebilir Kalkınma

1. yüzyılda başlayan Sanayi Devrimi, insanlık tarihi için büyük bir dönüm noktası olmuş; üretim biçimlerini, tüketim alışkanlıklarını ve yaşam standartlarını kökten değiştirmiştir. Sanayileşmeyle birlikte artan refah seviyesi, dünya nüfusunun hızla çoğalmasına ve dolayısıyla tüketimin katlanarak artmasına yol açmıştır. Ancak uzun yıllar boyunca üretim ve tüketim artışı, "kalkınmanın doğal bir sonucu" olarak görülmüş, bu süreçte doğanın sınırsız bir kaynak olmadığı ve ekolojik dengenin bozulabileceği göz ardı edilmiştir.

Bilinçsiz ve aşırı tüketim sonucunda fosil yakıtlar gibi yenilenemeyen kaynakların hızla tükenmesi, ormanların yok olması, biyolojik çeşitliliğin azalması, su kaynaklarının kirlenmesi ve küresel iklim değişikliği gibi çevre felaketleri baş göstermiştir. Doğanın insan kaynaklı tahribatı karşısında, 1970'li yıllardan itibaren çevre sorunları uluslararası düzeyde tartışılmaya başlanmış ve bu süreç insanlığı "sürdürülebilirlik" kavramıyla tanıştırmıştır.

1. Sürdürülebilir Kalkınma Nedir?

Kalkınma, uzun bir süre boyunca sadece "ekonomik büyüme", yani daha fazla fabrikasyon üretim ve daha fazla para kazanma olarak algılanmıştır. Oysa gerçek bir kalkınmanın ekonomi, toplum ve çevre olmak üzere birbirini tamamlayan üç farklı boyutu vardır. Sadece ekonomik büyümeye odaklanıp çevreyi yok eden veya sosyal adaletsizliği artıran bir sistemin uzun vadede ayakta kalması mümkün değildir.

Bu gerçeklikten yola çıkarak sürdürülebilir kalkınma kavramı, ilk kez 1987 yılında Birleşmiş Milletler Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu (WCED) tarafından yayımlanan Ortak Geleceğimiz (Brundtland) Raporu'nda şu şekilde tanımlanmıştır:

"Gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılayabilme olanağından ödün vermeksizin, bugünün ihtiyaçlarını karşılayabilecek kalkınma modelidir."

Bu tanım, doğadaki kaynakları tüketirken bizden sonraki nesillerin (çocuklarımızın ve torunlarımızın) yaşama haklarını gasp etmememiz gerektiğini vurgular. Dünyanın doğal kaynakları sadece bugünkü insanlara ait değildir, nesiller arası bir emanettir.

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA)

Dünya liderleri; artan yoksulluğu sona erdirmek, eşitsizliklerle mücadele etmek, iklim krizine dur demek ve gezegenimizi korumak amacıyla 2015 yılında Birleşmiş Milletler çatısı altında bir araya gelerek 2030 yılına kadar ulaşılması hedeflenen 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı (SKA) üzerinde uzlaşmıştır. Bu amaçlardan bazıları şunlardır:

• Yoksulluğa ve Açlığa Son
• Sağlıklı ve Kaliteli Yaşam, Nitelikli Eğitim
• Temiz Su ve Sanitasyon
• Erişilebilir ve Temiz Enerji: Herkesin güvenilir, modern ve sürdürülebilir enerjiye erişimini sağlamaktır. Fosil yakıtların terk edilerek yenilenebilir enerji kaynaklarının payının artırılması ve enerji verimliliğinin yükseltilmesi bu hedefin temelidir.
• Sanayi, Yenilikçilik ve Altyapı
• Sorumlu Üretim ve Tüketim: Doğal kaynakları hızla tüketmek yerine "kullan-at" kültürünü terk edip, atık yönetimini iyileştirmek.
• İklim Eylemi, Sudaki ve Karadaki Yaşamın Korunması

Türkiye de dâhil olmak üzere birçok ülke, bu hedefleri kendi ulusal kalkınma planlarına entegre etmektedir. SKA’ların gerçekleşmesi sadece devletlerin veya büyük şirketlerin değil; yerel yönetimlerin, sivil toplum kuruluşlarının ve en önemlisi her bir bireyin günlük yaşantısındaki tercihlerinin ortak sorumluluğudur.

2. Atık Yönetimi ve Geri Dönüşüm

Günlük hayatımızda kullandığımız pek çok ürün (pet şişeler, naylon poşetler, plastik ambalajlar vb.) petro-kimya endüstrisi tarafından, yani yenilenemeyen fosil yakıtlardan üretilmektedir. Kullan-at alışkanlığının yaygınlaşması, dünya üzerinde her gün milyonlarca ton katı atığın (çöpün) oluşmasına neden olmaktadır. Sürdürülebilir kalkınmanın en önemli ayaklarından biri etkili bir atık yönetimidir.

Atık yönetimi, atıkların çevre ve insan sağlığına zarar vermesini önlemenin yanı sıra, bu atıkları ekonomik bir değere, bir "ham maddeye" dönüştürmeyi amaçlar. Bu sürecin kalbinde geri dönüşüm yatar. Geri dönüşüm, kullanım ömrünü tamamlamış değerlendirilebilir atıkların (kâğıt, plastik, cam, metal) çeşitli fiziksel ve kimyasal işlemlerden geçirilerek yeni bir üretim sürecine ham madde olarak dâhil edilmesidir.

Çeşitli Atıkların Geri Dönüşümü

• Plastiklerin Geri Dönüşümü: Doğada yüzlerce yıl bozulmadan kalan plastikler, çevre kirliliğinin en büyük sebeplerinden biridir. Geri dönüşüm tesislerinde toplanan plastik atıklar parçalanıp eritilerek granül haline getirilir ve yeni plastik ürünlerin (örneğin tekstil elyafı, plastik kutu) üretiminde kullanılır. Geri dönüştürülemeyen bazı plastikler ise bertaraf tesislerinde kontrollü olarak yakılarak ısı veya elektrik enerjisine dönüştürülür (enerji geri kazanımı).
• Kâğıt Geri Dönüşümü: Kâğıdın doğal kaynağı ormanlar, ham maddesi ise ağaç gövdesinden elde edilen odundur. Kitaplar, gazeteler, defterler, karton koliler gibi kâğıt atıkların neredeyse tamamı geri dönüştürülebilir özelliktedir. Su ve kimyasallarla hamur haline getirilen atık kâğıtlar, yeniden kâğıt ve karton üretiminde kullanılır. Bir ton kâğıdın geri dönüştürülmesi ile yaklaşık 17 adet yetişkin ağacın kesilmesi önlenebilmektedir. Bu durum ormanların korunması için hayati bir öneme sahiptir.
• Metallerin Geri Dönüşümü: Alüminyum içecek kutuları, yağ tenekeleri, çelik konserve kutuları ve hurda demir gibi metaller, kalite kaybı yaşamaksızın sonsuz kez eritilip yeniden kullanılabilir. Metallerin cevher (maden) halinde yer altından çıkarılıp saflaştırılması (örneğin boksitten alüminyum elde edilmesi) son derece yüksek enerji gerektiren maliyetli bir işlemdir. Oysa atık metallerin eritilerek yeniden ham madde yapılması, madenden çıkarılmasına kıyasla enerji tüketiminde büyük bir tasarruf (%95'lere varan oranda) sağlar.

Geri dönüşüm sayesinde doğal kaynakların tüketim hızı yavaşlar, üretimde harcanan enerjiden tasarruf edilir, katı atık depolama alanları azalır ve çevreye salınan sera gazı miktarı düşürülerek ülke ekonomisine büyük bir katkı sağlanır.

3. Yeşil Binalar ve Karbon Ayak İzi

Küresel ısınma ve enerji krizi, inşaat (yapı) sektöründe de köklü değişikliklere neden olmuş; doğaya saygılı, ekolojik dengeye zarar vermeyen ve enerji tüketimini minimize eden Yeşil Binalar (Yeşil Evler) tasarlanmaya başlanmıştır.

Bir binayı "yeşil" yapan özellikler şunlardır: 1. Isı Yalıtımı: Duvarlarda, pencerelerde ve çatılarda yapılan güçlü ısı yalıtımı sayesinde binanın kışın ısınması, yazın ise soğutulması için harcanan enerji (doğal gaz, elektrik) minimuma indirilir. 2. Yenilenebilir Enerji Kullanımı: Çatıya yerleştirilen güneş panelleri (fotovoltaik piller) ile binanın elektriği üretilir, güneş kolektörleri ile sıcak su sağlanır. 3. Su Tasarrufu: Yağmur suları sarnıçlarda toplanarak bahçe sulaması veya tuvalet rezervuarlarında kullanılır. Sensörlü armatürler ile su israfı önlenir. 4. Doğal Aydınlatma ve Havalandırma: Binanın yönü Güneş'ten maksimum ışık alacak şekilde tasarlanır. 5. Geri Dönüşümlü Malzemeler: İnşaat aşamasında doğaya zarar vermeyen, geri dönüştürülmüş, toksik kimyasal içermeyen (çevre dostu boyalar vb.) yerel malzemeler kullanılır.

Karbon Ayak İzi: Her insanın yaşamını sürdürürken ulaşım, ısınma, elektrik tüketimi veya satın aldığı (üretimi için enerji harcanan) her türlü ürün neticesinde atmosfere doğrudan veya dolaylı olarak salınmasına neden olduğu toplam sera gazı (karbondioksit vb.) miktarına karbon ayak izi denir. Sürdürülebilir bir gelecek için bireysel karbon ayak izimizi küçültmemiz şarttır. Bunun için toplu taşımayı kullanmak, enerji tasarrufu yapmak, tüketimi azaltmak, geri dönüşüme katılmak ve et tüketimini dengede tutmak (hayvancılık sektörü büyük bir metan gazı kaynağıdır) alınabilecek bireysel önlemler arasındadır.