Mikroplastik ve Nanoplastiklerin Tanımı ve Oluşumu

Plastiklerin Yaygınlığı ve Ortaya Çıkan Sorun

Plastikler; hafif, dayanıklı, kolay işlenebilir ve düşük maliyetli olmaları sayesinde ambalaj, inşaat, otomotiv, sağlık gibi birçok sektörde yaygın olarak kullanılır. Fosil kaynaklardan veya selüloz gibi organik maddelerden elde edilen sentetik ve yarı sentetik materyallerdir. Ancak plastik kullanımının artmasıyla denizlerdeki plastik atık miktarı da önemli ölçüde artmış; bu durum deniz canlılarının plastiklere takılması veya onları yutmasıyla boğulma, yaralanma, sindirim sorunları ve beslenme bozukluklarına yol açmıştır.

Mikroplastik ve Nanoplastik Tanımları

Mikroplastikler, 5 milimetreden küçük, 1 mikrometreden büyük plastik parçacıklardır. Nanoplastikler ise genellikle 100 nanometreden küçük plastik parçacıklarıdır (1 mikrometre=10⁻⁶ metre, 1 nanometre=10⁻⁹ metre). Mikroplastikler suda çözünmeyen sentetik katı parçacıklar ve polimer maddelerdir; nanoplastikler ise esas olarak mikroplastiklerin zamanla parçalanması sonucunda oluşur.

Doğaya karışan plastik materyaller ultraviyole ışınları, sıcaklık, asidite, yer değiştirme, mikrobiyal bozulma gibi etmenler aracılığıyla daha küçük parçalara ayrılabilir; bu duruma mikroplastik kirliliği denir. Bu kirlilik denizlerde, göllerde, akarsularda hatta toprakta yaygın olarak bulunur.

Birincil ve İkincil Mikroplastikler

Mikroplastikler iki şekilde çevreye salınır:

• Birincil mikroplastikler: Doğrudan küçük olarak üretilen plastiklerdir. Örnekleri: kozmetik ürünlerindeki mikro boncuklar, sentetik kumaşlardan çıkan mikrofiberler, endüstriyel polimer parçacıkları.
• İkincil mikroplastikler: Büyük plastik atıkların (plastik şişeler, poşetler vb.) zamanla parçalanmasıyla oluşur.

Nanoplastikler ise mikroplastiklerden daha küçük parçacıklardır ve çok çeşitli yollarla oluşabilir: plastik parçacıkları denizlerdeki dalgalar, güneş ışığı, sıcaklık değişiklikleri gibi faktörler ve kimyasal tepkimeler sonucunda daha da küçülerek nanometre boyutuna ulaşır.

Nanoplastiklerin Biyolojik Sistemlere Etkisi

Mikroplastikler sucul ekosistemleri değiştirerek balık ve diğer su canlılarının yaşamlarını tehdit eder. Nanoplastikler ise boyutları nedeniyle biyolojik sistemlere daha kolay nüfuz edebildikleri için özellikle su canlıları üzerinde daha güçlü olumsuz etkilere neden olabilir.

Kirliliğin Önlenmesi

Plastik malzemelerin olumsuz etkilerini azaltmak için geri dönüşüm teşvik edilmeli, çevreye zarar vermeyen alternatif malzemelerin kullanımı artırılmalıdır. Mikroplastik kirliliğinin engellenmesi için kullanılmış plastiklerin geri dönüşüm kutularına bırakılması, çevresel temizlik faaliyetlerinin geliştirilmesi ve arıtma tesisleriyle atık suların kontrol altına alınması gerekir. Özellikle birincil mikroplastik kaynağı olan kozmetik ürünlerdeki mikro boncukların ve sentetik kumaşlardan çıkan mikrofiberlerin, günlük kullanım sırasında doğrudan atık sulara karıştığı ve mevcut arıtma sistemlerinin bu kadar küçük parçacıkları tam olarak süzemediği bilinmektedir; bu nedenle kaynağında azaltım (üretimde mikro boncuk kullanımının sınırlandırılması gibi) sonradan temizlemekten daha etkili bir yaklaşımdır.

Özet

• Mikroplastikler (1 mikrometre-5 milimetre arası) ve nanoplastikler (genellikle 100 nanometreden küçük) suda çözünmeyen sentetik katı polimer parçacıklardır; nanoplastikler esas olarak mikroplastiklerin zamanla parçalanmasıyla oluşur.
• Mikroplastikler birincil (doğrudan üretilen, örn. kozmetik mikro boncukları) ve ikincil (büyük plastik atıkların parçalanmasıyla oluşan) olmak üzere iki şekilde çevreye karışır; UV ışını, sıcaklık, asidite, mikrobiyal bozulma gibi etmenler bu parçalanmayı hızlandırır.
• Nanoplastikler, küçük boyutları nedeniyle biyolojik sistemlere mikroplastiklerden daha kolay nüfuz eder; bu nedenle su canlıları üzerinde daha ciddi olumsuz etkilere yol açabilir.