Web Tabanlı CBS Uygulamaları: Tanım, Bileşenler ve Kullanım Alanları

Mekânsal Bilgiye Duyulan İhtiyaç ve CBS'nin Doğuşu

Yeryüzünde hayat bulmuş her yaşam, daima bir mekâna bağımlı şekilde var olmuştur. Bu yüzden insan yaşamını etkileyen deprem, çığ, sel, taşkın, kasırga, heyelan gibi olayların yaşandığı mekânın özellikleriyle mutlaka bir ilişkisi vardır. Mekân durağan bir yapıda değildir; sürekli değişen ve dönüşen, doğal ve beşerî sistemler arasında karmaşık ilişki ağlarının yer aldığı dinamik bir ortamdır. İnsan hayatında yaşanan ve yaşanması muhtemel sorunların tespiti ile bu sorunlara çözüm üretme isteği, mekânsal bilgiye olan ihtiyacı artırmıştır.

Artan bilgi ihtiyacı ve ihtiyaç duyulan bilgiye daha hızlı erişebilme, değişen şartlara göre bilgiyi anında güncelleyebilme istekleri mekânsal bilgilerin daha sistematik ve etkin kullanımını zorunlu hâle getirmiştir. Bu ihtiyaçlar doğrultusunda gelişen bilgisayar teknolojisi ile haritacılığın birleşmesiyle bilgisayar tabanlı Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortaya çıkmıştır. Birçok mekânsal planlama işi için vazgeçilmez uygulamalar olan bilgisayar tabanlı CBS, çeşitli nedenlerden dolayı toplumda yaygınlaşamamış ve daha çok uzman kişiler tarafından kullanılan uygulamalar olarak kalmıştır.

Web Tabanlı CBS'nin Ortaya Çıkışı

Teknolojideki hızlı gelişmelerle birlikte genel ağ kullanımı da giderek yaygınlaşmıştır. Buna paralel olarak verilerin, yazılım ve uygulamaların genel ağ bulutu üzerinde yer alan sanal bir ortamda depolanmasına imkân sunan bulut bilişim teknolojileri ortaya çıkmıştır. Genel ağ, verilere dünya üzerindeki her noktadan anlık ulaşma imkânı sağlarken bulut bilişim, bulut sunucularındaki verilere bir tarayıcı üzerinden ulaşılarak işlenmesini, çözümlenmesini ve depolanmasını sağlamıştır. Bu gelişmeler CBS alanında önemli bir dönüşüme yol açmış; bilgisayar tabanlı CBS ile web teknolojilerinin bütünleşmesi sonucunda web tabanlı CBS uygulamaları ortaya çıkmıştır. İlk olarak 1990'lı yıllarda ortaya çıkan bu uygulamalar; veri toplama, düzenleme, sorgulama ve çözümleme gibi yetenekleri kullanıcılara doğrudan genel ağ aracılığıyla ulaştırmaktadır.

Web Tabanlı CBS'nin Temel Bileşenleri

Web tabanlı CBS uygulamalarının temel bileşenlerini kullanıcı (istemci), genel ağ ve sunucu oluşturur. Bu uygulamalar, sunucu ile kullanıcı arasında iletişim kurmak için web teknolojilerini kullanarak verilerin işlenmesi, çözümlenmesi ve görselleştirilebilmesi için bir arayüz sunar. Kullanıcı, bir web tarayıcısı aracılığıyla genel ağ üzerinden sunucuya bir komut gönderir; sunucu bu komutu işler ve cevabını harita veya veri olarak yine genel ağ üzerinden kullanıcıya gönderir.

Web tabanlı CBS uygulamalarında her bir mekânsal veri kümesi katman olarak temsil edilir. Bu katmanlar raster veya vektör veri formatında olabilir; vektör veri formatındaki katmanlara ait detaylar öz nitelik tablosu içerisinde yer alır. Kullanıcılar, uygulamaların verdiği yetkiler çerçevesinde öz nitelik tablosuna veri girişi yapabilir ve verileri güncelleyebilir. Web tabanlı CBS uygulamalarında verileri toplama, çözümleme, depolama gibi kritik işlemlerin çoğu sunucu tarafından gerçekleştirilir; bu uygulamalar bilgisayar tabanlı CBS uygulamalarındaki güçlü ve karmaşık analizlere göre daha sınırlı ve temel analiz imkânları sunar. Buna karşın bu uygulamalara genel ağ üzerinden mobil cihazlar kullanarak dünyanın her yerinden anlık erişim mümkündür; bu durum CBS uygulamalarında bilgisayarlara olan bağımlılığı önemli ölçüde azaltmaktadır.

Kullanım Alanları

Dünya genelinde ülkeler ve özel şirketler tarafından üretilen ve çevrim içi hizmete sunulan mekânsal veri kaynaklarının sayısı her geçen gün artmaktadır. Bu verilere ücretsiz veya düşük ücretlerle anlık ulaşma isteği, web tabanlı CBS uygulamalarına olan toplumsal talebi ciddi oranda artırmıştır. Bu üstünlükleri sayesinde ulaşım, ticaret, turizm, eğitim, sağlık, tarım, ormancılık, güvenlik, afet yönetimi, şehir planlama gibi hayatın neredeyse her alanında kendine hızlı bir şekilde yer bulan bu uygulamalar günümüzde yaygın olarak kullanılmaktadır.

Web tabanlı CBS uygulamaları, bir seyahat esnasında yolunuz üzerindeki anlık trafik yoğunluğu, trafik kazaları, yol çalışmaları, orman yangınları gibi birçok güncel durum hakkında kullanıcıları bilgilendirerek insanların seyahatlerini daha hızlı ve güvenli şekilde tamamlaması için bilinçli kararlar almasına yardımcı olur. Acil durumlarda konum paylaşımı ile sağlık, güvenlik ve afet alanlarında da bu uygulamalardan yararlanılmaktadır. Verilerin bir harita üzerinde görsel olarak sunulması, veriler arasındaki örtük bağlantıların ortaya çıkarılmasına ve mekânsal olayların daha kapsamlı biçimde anlaşılmasına önemli katkılar sağlamaktadır. Sonuç olarak tüm bu gelişmeler, toplumlarda veri ve harita okuryazarlığının gelişmesini sağlayarak küresel sorunları fark edebilen ve sorunların çözümünde etkin rol alabilen küresel vatandaşlık bilincine sahip bireylerin yetişmesine önemli katkılar sunmaktadır.

Özet

• Mekânsal bilgiye duyulan ihtiyacın artması, bilgisayar teknolojisi ile haritacılığın birleşmesiyle bilgisayar tabanlı CBS'yi doğurmuş; genel ağ ve bulut bilişimin yaygınlaşmasıyla 1990'lardan itibaren web tabanlı CBS uygulamaları ortaya çıkmıştır.
• Web tabanlı CBS'nin temel bileşenleri kullanıcı (istemci), genel ağ ve sunucudur; veriler raster/vektör katmanlar hâlinde temsil edilir, vektör katmanların detayları öz nitelik tablosunda tutulur.
• Bilgisayar tabanlı CBS'ye göre daha sınırlı analiz sunsa da, mobil cihazlardan anlık erişim imkânı sayesinde ulaşım, turizm, sağlık, tarım, afet yönetimi gibi hayatın her alanında yaygın olarak kullanılır ve veri/harita okuryazarlığını geliştirir.