Aşınma, Taşınma ve Biriktirme Süreçlerinin Yeryüzünün Şekillenmesine Etkisi

Kayaçların ayrışmasıyla oluşan döküntü, blok ve toprak gibi malzemeler; sular, buzullar ve rüzgârlar gibi dış etkenlerce aşındırılıp taşınır ve çökelmeye uygun yerlerde birikir. Bu süreçler yeryüzünün şekillenmesinde önemli rol oynar.

Aşınma: Erozyon ve Kütle Hareketleri

Aşınma iki şekilde gerçekleşir. Erozyon, ana kaya üzerindeki toprak ve küçük malzemelerin su, rüzgâr ve canlılar gibi dış etkenlerce aşındırılıp taşınmasıdır; arazinin eğimi, bitki örtüsü, malzeme özellikleri ve insan faaliyetleri erozyonu etkileyen başlıca faktörlerdir. Kütle hareketleri ise yamaçtaki malzemenin kendi ağırlığı ve yer çekimiyle aniden ve büyük miktarda harekete geçmesidir (kaya sürünmesi, moloz/toprak/çamur akması, kaymalar, kaya düşmesi, çökmeler); yükselti, yamaç eğimi, yağış ve insan faaliyetleri (yol, maden açma) belirleyicidir; deprem ve çığ da tetikleyici olabilir.

Biriktirme, dış etkenlerin taşıdığı malzemenin hız/taşıma gücü azaldığında çoğunlukla çukur veya düz alanlarda çökelmesidir; bu süreç yükseltileri alçaltıp çukurları doldurarak sonunda arazinin düzleşmesine (yüz binlerce yıl süren bir süreçle) yol açar.

Suyun Aşınım ve Birikim Etkisi

Akarsular hem fiziksel hem kimyasal aşındırma yapar; aşındırma gücünü debi, akış hızı, yük miktarı, yağış/buharlaşma, eğim, kayaç yapısı ve bitki örtüsü belirler. Katı maddeleri kayarak/zıplayarak/yuvarlanarak (taban malzemesi) veya askıda/çözünmüş olarak taşırlar. Akarsu yatağını derine, yana ve geriye (kaynağa doğru) aşındırır; taban seviyesine (denize dökülüyorsa deniz seviyesi) yaklaştığında denge profiline ulaşır. Akarsu aşındırmasıyla oluşan başlıca yer şekli plato (akarsu vadileriyle parçalanmış, çevresine göre yüksek düzlük alan; lav/tüf/tabaka/karstik plato gibi türleri vardır); aşındırmanın son evresinde taban seviyesine yakın peneplen düzlükleri oluşur.

Vadiler, akarsuların yataklarını kazıp derinleştirmesiyle oluşan, yatak ve yamaçlardan oluşan yer şekilleridir. Gelişim aşamaları: (1) ilk evrede akış hızı/aşındırma gücü yüksek, dar-derin vadiler oluşur; (2) taban seviyesine yaklaşınca yana aşındırma artar, vadi genişler, menderes büklümleri oluşur; (3) vadi genişleyip alüvyonla kaplanınca düz, geniş taban oluşur; (4) taban seviyesi değişirse (iklim/tektonik) süreç yeniden başlar, gömük menderes ve taraça (seki) basamakları oluşur. Vadi tipleri kayaç/eğime göre değişir: V profilli çentik vadiler (dik yamaç, hızlı akış), U profilli boğaz/yarma vadiler (dağ sıralarını yaran), basamaklı kanyon vadiler (yatay tortul tabakalarda), asimetrik vadiler (farklı dirençli kayaçlarda), alüvyal tabanlı vadiler (az eğimli alanlarda).

Akarsuların biriktirmesiyle: yamaç eteğinde birikinti konileri/yelpazeleri, taban seviyesine yaklaşılan yerde taşkın ovası, kendi yatağında ırmak adaları, denize/göle döküldüğü yerde delta oluşur.

Karstik Şekiller

Kireç taşı, dolomit, kaya tuzu, alçı taşı gibi çözünebilen kayaçlarda suyla çözünme/çökelme sonucu karstlaşma yaşanır. Yamaçlarda oluk/yarıntılara lapya; çözünmeyle oluşan çanak çukurlara dolin, birleşmeleriyle uvala, daha büyük çukurluklara polye denir. Suların yer altına sızdığı oyuklara düden, akarsu tamamen yer altına indiğinde oluşan devamsız vadiye kör vadi, dik yamaçlı derin vadiye kanyon denir. Yer altında suların kayaçları çözmesiyle mağara, tavanın çökmesiyle obruk oluşur. Mağaralarda tavandan damlayan sudaki minerallerin çökelmesiyle sarkıt, zeminde dikit, birleşmeleriyle sütun; kalsiyum karbonatlı yer altı sularının yüzeye çıktığı yerde traverten oluşur.

Kıyı Şekilleri

Dalga, akıntı ve gelgit kıyılarda aşındırma/biriktirme yapar: burun/yarımada gibi çıkıntılar geriletilir (falez/yalıyar, deniz kemeri, ada oluşur), koy/körfez gibi girintiler biriktirmeyle (kıyı oku, tombolo, kıyı kordonu, lagün, kumsal) kapatılır. Başlıca kıyı tipleri: boyuna kıyı (dağlar kıyıya paralel, az girintili, falez fazla — Türkiye Karadeniz/Akdeniz), enine kıyı (dağlar kıyıya dik, girintili-çıkıntılı — Ege), haliçli kıyı/estuar (tatlı-tuzlu su karışımı, gelgit etkili), rialı kıyı (deniz, dik-derin vadileri doldurur — Türkiye GB kıyıları), kalanklı kıyı (kireç taşı, çökmüş mağara/galeri kanyonları deniz istilasında — Akdeniz), Dalmaçya kıyısı (kıyıya paralel dağlar arası çukurların su altında kalması — Hırvatistan, Türkiye GB), limanlı kıyı (koy/körfez önünün kapanıp lagüne dönüşmesi), fiyortlu kıyı (buzul vadilerinin deniz istilası — İzlanda, Norveç), skayerli kıyı (buzul şekilli düşük arazilerin su altında kalması — İsveç, Finlandiya), resifli kıyı (mercan resifleri — Maldivler, Filipinler).

Buzulların Aşınım ve Birikim Etkisi

Buzullar, karaların yaklaşık %10'unu kaplar; örtü buzulları (Antarktika, Grönland), takke buzulları (yüksek dağlar) ve vadi buzulları başlıca türleridir. Buzullar ağırlıklarıyla aşındırır (abrazyon); kaya yüzeyini düzleştirip cilalar, buzul çizikleri ve hörgüç kaya oluşturur. Vadi buzulları en üst kısımda kâse şeklinde sirk çukurları oluşturur; V profilli vadileri aşındırıp U profilli buzul vadisine (tekne vadi) dönüştürür; buzul erimesiyle deniz istilasına uğrarsa fiyort oluşur. Buzul biriktirmesiyle: kum-çakıl yığınları moren (buzul bitiminde cephe moreni), erimiş suyla oluşan tabakalı düzlük sandur, ters kaşık şekilli tepeler drumlin oluşur. Türkiye'de günümüz kalıcı kar sınırı ~3.500 m iken son buzul çağında ~2.200 m'ye inmiş, buzul izlerine Ağrı, Kaçkar, Bolkar, Uludağ gibi dağlarda rastlanır.

Rüzgârların Aşınım ve Birikim Etkisi

Rüzgâr, bitki örtüsü zayıf kurak/yarı kurak bölgelerde (dünya karalarının ~%30'u) etkilidir. Aşındırması iki türlüdür: süpürme (deflasyon) — küçük tanelerin sürüklenip geride iri taneli çöl kaldırımı ve tava çukurları bırakması; yüzey aşındırması (abrazyon) — ince tanelerin yüzeyleri oyup yardang (paralel oluk-sırt) ve mantar kaya oluşturması. Rüzgâr taşıması sıçrama (iri kum) veya asılı taşıma (ince malzeme, çok uzak mesafeler) şeklindedir. Rüzgâr biriktirmesiyle ince malzemeden lös (Çin, Doğu Avrupa, Kuzey/Güney Amerika'da geniş örtüler) ve kum birikintisi kumul oluşur.

Canlıların ve İnsanın Etkisi

Bitki kökleri ayrışmaya katkıda bulunup toprağın taşınmasını tetikler; hayvanlar (köstebek tünelleri, karınca tepecikleri) toprağı gevşetip aşınmayı kolaylaştırır. İnsan, yeryüzünü şekillendiren en etkili canlıdır — bazı bilim insanları bunun için antroposen adlı yeni bir jeolojik devreden söz eder. İnsan; kıyı doldurma, maden çukuru açma, yol/baraj inşaatı gibi faaliyetlerle topoğrafyayı belirgin biçimde değiştirir (örn. Hollanda'da denizden kazanılan polder arazileri).

Özet

• Aşınma erozyon (dış etkenlerle sürekli aşınma) ve kütle hareketleri (ani, yer çekimi kaynaklı) olarak ikiye ayrılır; biriktirme arazinin uzun vadede düzleşmesini sağlar.
• Akarsular vadi, plato, menderes, delta, taşkın ovası gibi şekiller oluşturur; çözünebilen kayaçlarda karstlaşma (dolin, uvala, polye, mağara, obruk, traverten) görülür.
• Kıyı şekilleri dalga/akıntı ile kıyı gerisindeki jeolojiye (boyuna, enine, rialı, fiyortlu, resifli vb. kıyı tipleri) bağlıdır.
• Buzullar U profilli vadiler, sirkler, morenler; rüzgârlar yardang, mantar kaya, lös ve kumullar oluşturur; insan da antroposen çağında önemli bir şekillendirici güçtür.